Mối quan hệ giữa hiệu quả và công bằng xã hội và vấn đề phân phối lại thu nhập trong chương trình tín dụng ưu đãi cho sinh viên nghèo học Đại học

Một chương trình trợ cấp của chính phủ luôn hướng tới hiệu quả và CBXH để cuối cùng đạt được hiệu quả trong phân phối lại thu nhập.

Có hai quan điểm khác nhau về mối quan hệ giữa hiệu quả và CBXH:

        +  Quan điểm thứ nhất cho rằng hiệu quả và công bằng có mâu thuẫn với nhau. Theo quan điểm này, nếu ưu tiên hiệu quả phải chấp nhận bất công và ngược lại, muốn cải thiện công bằng xã hội thì phải hy sinh hiệu quả.

       +  Quan điểm thứ hai cho rằng hiệu quả và công bằng không nhất thiết phải có mâu thuẫn, nghĩa là không tán thành quan điểm cho rằng để tăng cường tính hiệu quả thì phải chấp nhận làm tổn hại đến công bằng xã hội và ngược lại.

Chương trình sẽ đạt hiệu quả  nếu sinh viên nghèo được vay vốn để học tập với lãi suất ưu đãi tạo cơ hội tiếp cận GDĐH cho người nghèo, gia đình sinh viên giảm bớt gánh nặng, giảm bớt áp lực lên NSNN xã hội vẫn dùng được nguồn lao động tri thức này, Nhà nước vẫn thu hồi được vốn, đồng thời hạn chế tối đa những biến dạng của chương trình. Như vậy, vừa tạo được công bằng xã hội (vì chỉ có sinh viên nghèo mới được vay, phân phối thu nhập được thể hiện tương đối rõ ràng) vừa đạt được hiệu quả mong muốn, đúng mục đích của chương trình.

Tuy nhiên, nếu sinh viên ra trường không tìm được việc làm hoặc có việc làm nhưng thu nhập thấp, khó trả nợ cho Nhà nước, lãi suất đè lãi suất, vô tình gánh nặng lại đè lên vai người nghèo. Nếu Nhà nước không có chính sách xóa tiền vay thì nghèo càng thêm nghèo. Do đó, xét ở khía cạnh trên thì chương trình này đã bị giảm tính hiệu quả, đã mang lại gánh nặng cho người nghèo.

Chính vì vậy trong một chính sách công bao giờ cũng có sự đánh đổi giữa hiệu quả và CBXH. Chính phủ muốn xã hội có nhiều người nghèo được tiếp cận GDĐH nên chính phủ có xu hướng đề cao phúc lợi xã hội, sẵn sàng bỏ tiền ra trợ cấp ngày càng nhiều chi cho chương trình này để đảm bảo công bằng xã hội, việc thu hồi vốn sau này tính sau, tức là chính phủ đã hy sinh hiệu quả để nâng cao phúc lợi xã hội.

Ngoài ra, còn nảy sinh những méo mó khi các cá nhân cố gắng thỏa mãn những tiêu chuẩn hợp lý để được hưởng trợ cấp. Nghĩa là, lợi ích của chương trình đem lại cho người giàu theo tỷ lệ nghịch dẫn đến tính công bằng bị giảm.

Một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho chương trình tuy đã nâng cao phúc lợi xã hội nhưng vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn, chưa phát huy hết lợi ích tối ưu đó là bất đối xứng thông tin.