Ảnh hưởng của lý thuyết kinh tế học xanh tới mô hình phát triển kinh tế Việt Nam trong tương lai

Trong 22 năm thực hiện đổi mới vừa qua, chúng ta đã chứng kiến quá trình chuyển đổi nền kinh tế Việt Nam từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang mô hình kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Mô hình kinh tế thị trường này (hoặc có thể gọi là mô hình kinh tế hỗn hợp) được xây dựng trên cơ sở mô hình kinh tế thị trường truyền thống, trong đó các quá trình kinh tế và hoạt động của các chủ thể kinh tế chịu sự điều tiết của cả nhà nước và thị trường, nhưng có những nét riêng của Việt Nam – được thể hiện ở vai trò của nhà nước, khu vực kinh tế công, hệ thống thuế, phúc lợi và trợ cấp xã hội và tính mở cửa của thị trường phù hợp với trình độ kinh tế còn thấp kém của Việt Nam trong giai đoạn quá độ. Nhìn lại chặng đường đổi mới này, chúng ta có thể đánh giá rằng mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là thích hợp với điểm xuất phát và điều kiện phát triển của Việt Nam trong giai đoạn này, vì nó đã giúp phát triển sức sản xuất, tạo cơ sở vật chất cho xã hội và dần dần bắt nhịp với xu hướng phát triển chung của các nước trong khu vực và trên thế giới. Tuy nhiên, chúng ta có thể quan sát thấy mô hình kinh tế thị trường có xu hướng thay đổi theo thời gian. Mô hình kinh tế thị trường truyền thống – dựa trên quan điểm tăng trưởng bắt nguồn từ lợi ích cá nhân – đang chuyển dần sang mô hình kinh tế thị trường hiện đại – theo quan điểm tăng trưởng và phát triển bền vững bắt nguồn từ lợi ích xã hội. Theo đó, phát triển kinh tế phải tính đến lợi ích xã hội và môi trường bền vững.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, Việt Nam cũng như các nước khác trên thế giới cùng chịu ảnh hưởng bởi các tác động xấu của một loạt các cuộc khủng hoảng. Bây giờ là thời điểm Việt Nam có cơ hội đánh giá và nhận định lại tình hình phát triển kinh tế và xác định mô hình phát triển kinh tế mới phù hợp với điều kiện phát triển hiện tại. Trên cơ sở đó, mô hình sẽ được cụ thể hóa thành các chiến lược, chính sách phù hợp với yêu cầu và điều kiện phát triển của từng giai đoạn.

Phát triển kinh tế ở Việt Nam thời gian qua dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, xuất khẩu nguyên liệu thô và sơ chế. Phát triển bền vững mặc dù là chủ trương lớn nhưng chưa được thực hiện triệt để. Xu thế phát triển xanh trên thế giới mở ra cơ hội cho Việt Nam có thể “đón đầu” đi thẳng vào phát triển kinh tế xanh, song cũng tạo ra thách thức tụt hậu xa hơn nếu không nắm bắt được cơ hội. Do đó, vấn đề phát triển kinh tế xanh và bền vững cần được cân nhắc trong quá trình xây dựng và triển khai Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020. Phát biểu trong buổi tiếp Tổng Giám đốc Tổ chức Phát triển Công nghiệp của Liên Hiệp Quốc (UNIDO) ngày 7/9/2009, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhấn mạnh, chiến lược phát triển của Việt Nam là phát triển bền vững gồm 3 trụ cột chính là tăng trưởng kinh tế gắn liền với đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Do vậy, trong phát triển kinh tế, Việt Nam luôn quan tâm và áp dụng công nghiệp xanh vào các hoạt động sản xuất và phục vụ đời sống của người dân. Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải cũng đã nhấn mạnh khi phát biểu khai mạc Triển lãm Công nghệ xanh Green Biz 2009 và Hội nghị về giải pháp mô trường kinh doanh “xanh” của châu Âu cho Việt Nam ngày 17/9/2009 tại Hà Nội rằng Chính phủ Việt Nam chủ trương nhất quán phát triển kinh tế – xã hội phải gắn với bảo vệ môi trường, hoan nghênh và khuyến khích việc trao đổi kinh nghiệm, hợp tác nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ xanh với các đối tác nước ngoài, trong đó có châu Âu, một trong những trung tâm công nghệ phát triển nhất thế giới.

Việt Nam mới bắt đầu làm quen với xu thế này, với một số ít các dự án năng lượng xanh đã được triển khai ở dạng thử nghiệm. Việt Nam cũng đang tiến hành dự án 3R (Reduce – giảm thiểu, Reuse – tái sử dụng, Recycle – tái chế) được quốc tế đánh giá tốt về mặt lý thuyết. Mặc dù Việt Nam có chủ trương hướng tới một nền công nghiệp xanh, ít tiêu hao năng lượng, hạn chế thấp nhất sản xuất gây ô nhiễm môi trường, nhưng việc thực hiện còn mang tính lẻ tẻ, chưa đồng bộ do khu vực này chưa có chiến lược và quy hoạch phát triển rõ ràng theo hướng xanh. Đây cũng là tình hình chung đối với các khu vực khác của nền kinh tế. Nông nghiệp là một trong những ngành kinh tế chủ chốt trong phát triển xanh, đồng thời cũng là lợi thế lâu dài của Việt Nam, nhưng vẫn ở trình độ kém phát triển và có nguy cơ ngày càng tụt hậu xa hơn các ngành kinh tế khác. Trước tình hình đó, Việt Nam đã có nhiều chủ trương, chính sách đầu tư cho nông nghiệp, song việc thực hiện chưa thực sự hiệu quả. Do đó, cần triển khai quyết liệt hơn, đồng thời có chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững. Gần đây, có nhiều vùng xây dựng kế hoạch phát triển thành vùng sinh thái như Ninh Thuận, Đắc Lắc, Phú Quốc, …

Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, tình trạng suy thoái kinh tế hiện nay là cơ hội để các doanh nghiệp xanh phát triển. Trong thời gian tới, Bộ Tài nguyên và Môi trường sẽ phối hợp với Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP), Quỹ Hans Seidel (HSF) để thực hiện hỗ trợ cho các doanh nghiệp phát triển kinh tế xanh.