Bài học cho Việt Nam từ quan hệ kinh tế Trung Quốc – Châu Phi( tham khảo)

Thứ nhất, lựa chọn hợp lý đối tác và tích cực tiếp cận hơn nữa trong quan hệ ngoại giao

Quan hệ kinh tế Trung Quốc- Châu Phi hiện nay đã phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu. Tuy nhiên, trong số 55 quốc gia châu Phi, Trung Quốc cũng chỉ có thể tập trung vào một số quốc gia mang tính chất chiến lược, bao gồm Nam Phi, Angola, Nigeria, Ai Cập, Algeria, Ghana, Kenya, CHDC Congo, CH Congo, Morocco, Zambia, Tanzania, Ethiopia, Sudan. Đây là những đối tác thương mại, đầu tư và tiếp nhận viện trợ hàng đầu của Trung Quốc. Với tiềm lực lớn về vốn, công nghệ, nhân lực, vật lực, kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy, việc lựa chọn các đối tác hợp lý trong phát triển quan hệ hợp tác kinh tế là điều cần thiết đối với các quốc gia. Các đối tác trọng điểm của Trung Quốc ở khu vực châu Phi đều là các quốc gia có vị trí địa chính trị quan trọng, giàu có về nguồn tài nguyên, có thị trường rộng lớn và có các mối quan hệ hợp tác rộng mở trong khu vực châu Phi (hợp tác nội khối châu Phi) và với các nước phát triển khác như Mỹ, Nhật Bản, EU. Chẳng hạn, Nam Phi được coi là đầu tàu kinh tế của Châu Phi nói chung và phía Nam Châu Phi nói riêng. Trung Quốc hy vọng Nam Phi sẽ là cửa ngõ quan trọng để tiến sâu thêm vào các nước thuộc phía Nam Châu Phi. Những lợi thế này khiến Nam Phi trở thành quốc gia có vai trò rất quan trọng trong chiến lược Châu Phi của Trung Quốc. Hoặc Nigeria, đây là cửa ngõ phía Tây quan trọng khi Trung Quốc muốn tiến sâu thêm vào lục địa Châu Phi. Đây là nước đông dân nhất tại Châu Phi với dân số đông thứ 7 trên thế giới, một thị trường đầy tiềm năng ở Châu Phi, có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất Châu  Phi và là thành viên của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC).

Trung Quốc hợp tác với Ethiopia vì đây là một thị trường nguyên liệu lớn, bao gồm cả dầu mỏ và lương thực, và như là một thị trường xuất khẩu của Trung Quốc. Ethiopia cũng là một cửa ngõ và cầu nối phía Đông khi Trung Quốc muốn tiến sâu thêm vào lục địa Châu Phi.

Đối với Việt Nam, cho đến nay, quan hệ chính trị-ngoại giao giữa Việt Nam với các nước Châu Phi vẫn chưa thực sự có chiều sâu và mới dừng lại ở các sự kiện nhỏ lẻ, các nội dung hợp tác chưa theo chiến lược dài hạn và có hệ  thống, do vậy càng phải chú trọng đến vấn đề lựa chọn đối tác trọng điểm trên  thị trường châu Phi. Trong khi Trung Quốc đã tiến hành rất mạnh việc thúc đẩy quan hệ chính trị ngoại giao với khu vực Châu Phi. Bên cạnh thiết lập nhiều diễn đàn, nhiều cơ chế hợp tác, các nhà lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc cũng liên tục thăm viếng các nước Châu Phi và mời nhiều nguyên thủ Châu Phi đến thăm Trung Quốc. Trung Quốc cũng đã thiết lập các mối quan hệ đối tác chiến lược ở Châu Phi như quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Nam Phi, quan hệ đối tác chiến lược với Nigeria; trong khi Việt Nam mới chỉ thiết lập được một quan hệ đối tác toàn diện với Nam Phi. Điều này cho thấy, sự năng động và tích cực trong các hoạt động ngoại giao của Trung Quốc tại Châu Phi đã bỏ xa Việt Nam.

So với Trung Quốc là nước lớn và có nhiều nguồn lực, Việt Nam một mặt cần chủ động, tích cực tiếp cận với các đối tác châu Phi, mặt khác trong điều kiện nguồn lực hạn chế cần lựa chọn những đối tác trọng điểm để thúc đẩy quan hệ. Đề án “Định hướng chiến lược hợp tác Việt Nam –Châu Phi giai đoạn 2011- 2020” đã xác định quan điểm chú trọng hợp tác với 6 nước ưu tiên, trong đó có Ai Cập, Algeria, Lybia, Angola, Mozambique và Nam Phi. Tuy nhiên, bài học từ Trung Quốc cho thấy, chúng ta cần tránh những bước đi, phương thức tiếp cận mà Trung Quốc đã chọn trên thị trường châu Phi bởi chúng ta có những hạn chế nhất định về nguồn lực khi tiếp cận và xâm nhập thị trường này. Cần mở rộng các đối tác ưu tiên quan hệ của Việt Nam ở Châu Phi theo các điểm, các phương và các diện, như sau: Khu vực Nam Phi: Nam Phi, Angola, Mozambique; khu vực Tây Phi: Nigeria, Ghana, Côte d’Ivoire; khu vực Đông Phi: Tanzania, Kenya, Ethiopia; khu vực Bắc Phi: Ai Cập, Algeria, Morocco; và khu vực Trung Phi: Cameroon. Đây cũng là những đối tác thương mại-đầu tư hàng đầu hiện nay của Việt Nam và có nhiều tiềm năng phát triển trong thời gian tới.

Thứ hai, phát huy tiềm năng và lợi thế, đa dạng hoá các mối quan hệ kinh tế, bù đắp cho những thiếu hụt phát triển của nền kinh tế quốc gia

Trung Quốc đã thực hiện thành công chính sách hợp tác thương mại –đầu tư, viện trợ với khu vực châu Phi nhờ biết tận dụng lợi thế so sánh của hai phía, có những chiến lược hợp tác tương đối hiệu quả. Xét trên lĩnh vực thương mại, châu Phi đang có nhu cầu nhập khẩu hàng hóa rất lớn và ngày càng gia tăng về thiết bị kỹ thuật, nguyên vật liệu sản xuất và xây dựng, hàng tiêu dùng, lương thực, thực phẩm. Đây là những nhóm hàng Trung Quốc và Việt Nam đang có những lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh nhất định, vì vậy cơ hội và khả năng bổ sung lợi thế giữa hai phía là rất lớn. Đây là một cơ hội tốt để Việt Nam mở rộng và đa dạng hóa các mặt hàng đang là lợi thế xuất khẩu của Việt Nam hiện nay, xác định rõ các mặt hàng đột phá, cần tập trung ưu tiên cho các loại sản phẩm đã có mặt trên thị trường châu Phi nhằm củng cố vị trí, chỗ đứng và nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu. Việt Nam cần ưu tiên cho các mặt hàng nông nghiệp như gạo, hạt tiêu, cao su, hạt điều, cà phê, thủy sản, nguyên liệu thuốc lá, rau quả …; các mặt hàng công nghiệp tiêu dùng như giày dép, dệt may, điện tử và linh kiện,điện thoại di động, hàng thủ công mỹ nghệ, xe máy…, các mặt hàng công nghiệp xây dựng (vật liệu xây dựng như sắt, thép, phế liệu, dây điện, cáp điện…khi xuất khẩu sang châu Phi và nhập khẩu từ châu lục này các nguyên liệu và nhiên liệu cần thiết nhất cho quá trình phát triển kinh tế của đất nước.

Do điều kiện thời tiết khắc nghiệt và trình độ phát triển kinh tế còn nhiều hạn chế, các nước châu Phi đang có nhu cầu hợp tác rất lớn với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam trên nhiều khía cạnh như: phát triển nông nghiệp, đầu tư trong lĩnh vực khai thác, chế biến dầu khí, hợp tác liên doanh trong lĩnh vực viễn thông, truyền thông, hợp tác liên doanh chế biến cà phê, hạt tiêu, thủy sản, hợp tác xây dựng cơ sở hạ tầng cơ bản, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất xi măng, gạch ngói, gốm sứ xây dựng, trang thiết bị vệ sinh, hợp tác liên doanh trong lĩnh vực sản xuất và lắp ráp đồ điện tử, máy vi tính, linh kiện vi  tính, máy móc công nghiệp, hợp tác phát triển du lịch, giáo dục y tế, chia sẻ kinh nghiệm cải cách…Còn đối với Việt Nam, châu Phi đang chứa đựng nhiều tiềm năng cần được khai thác cả về tài nguyên (khoáng sản, dầu khí, năng lượng gió), dung lượng thị trường, nguyên liệu thô phục vụ đầu vào cho sản xuất và nhiều vấn đề an ninh phi truyền thống cần hợp tác. Những tiềm năng này từ hai phía trong thời gian qua chưa được khai thác hiệu quả, rất cần phải có một phương thức và chương trình hành động hợp tác toàn diện, cụ thể, thiết thực và hiệu quả hơn nữa trong thời gian tới.

Tuy nhiên, bài học từ phía Trung Quốc cũng cho thấy, mặc dù các nước châu Phi đang có nhu cầu rất lớn về vốn, hàng hoá, công nghệ…, nhưng chúng ta nên tránh một số vấn đề mà Trung Quốc đã thực hiện ở châu Phi. Thứ nhất, nên tránh sự cạnh tranh đụng độ trực tiếp với doanh nghiệp, hàng hoá và các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng của Trung Quốc ở các nước châu Phi bởi Trung Quốc có tiềm lực to lớn về vốn, công nghệ, đội ngũ doanh nghiệp và hệ thống tín dụng – ngân hàng ở khu vực này. Thứ hai, chúng ta có thể hợp tác với Trung Quốc trên thị trường các nước châu Phi trong một số lĩnh vực, nhưng cần thực hiện cơ chế « win – win » khi hợp tác với Trung quốc trên địa bàn này để tránh sự phụ thuộc, bị động ; Thứ ba, cần nghiên cứu kỹ thị trường châu Phi để tìm ra những phương thức và cách tiếp cận hợp lý đối với khu vực này, nhằm phát huy những lợi thế sẵn có của Việt Nam khi quan hệ hợp tác kinh tế với châu Phi ; Thứ tư, điểm yếu và hạn chế của Trung Quốc trên thị trường này (ô nhiễm môi trường, xung đột lao động, tham nhũng, chủ nghĩa thực dân mới…) cũng chính là điều Việt Nam cần tránh khi học tập kinh nghiệm của Trung Quốc, nhằm khai thác hiệu quả thị trường châu Phi.

Thứ ba, xây dựng các lộ trình mở rộng quan hệ kinh tế với các đối tác châu Phi

Bài học từ quan hệ kinh tế Trung Quốc – Châu Phi cho thấy cả hai phía Trung Quốc và các nước châu Phi đã phát huy tốt các tiềm năng và lợi thế của mình trong quan hệ hợp tác song phương. Những quốc gia có vị trí địa kinh tế- chiến lược quan trọng, có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú đã thu hút được sự chú ý của Trung Quốc và tận dụng mối quan tâm này để xây dựng các mối quan hệ đối tác ngày một sâu sắc với Trung Quốc phục vụ cho lợi ích phát triển của mình. Lộ trình trong quan hệ hợp tác kinh tế của Trung Quốc với các nước châu Phi bắt đầu từ quan hệ ngoại giao với tất cả các nước châu Phi, chú trọng cả các nước châu Phi không công nhận Đài Loan là một quốc gia độc lập. Người Trung quốc có câu “ngoại giao đi trước, doanh nghiệp tiếp bước”, “ngoại giao kinh tế” để thấy tầm quan trọng của chiến lược ngoại giao của Trung Quốc ở khu vực châu Phi. Từ quan hệ ngoại giao, Trung Quốc chú trọng nâng tầm quan hệ đối tác chiến lược với các nước châu Phi trọng điểm, tập trung các mối quan hệ hợp tác với các nước đối tác chiến lược này. Trung quốc cũng chú trọng từ việc phát triển quan hệ hợp tác trên phạm vi toàn khu vực (điển hình là FOCAD), đến các quan hệ hợp tác cấp doanh nghiệp, địa phương, các tổ chức kinh tế xã hội. Từ việc nghiên cứu quan hệ kinh tế của Trung Quốc cho thấy, Trung Quốc đã có chiến lược để mở rộng phạm vi địa kinh tế ở châu Phi. Tuy Việt Nam chưa thể thực hiện một chiến lược mở rộng về địa chính trị – kinh tế bài bản như Trung Quốc ở châu Phi song cũng cần có lộ trình để từng bước củng cố sự hiện diện của mình ở châu lục này. Trước hết, Việt Nam cần tập trung khai thác những quốc gia vừa là thị trường tiềm năng, vừa có vị trí địa-kinh tế quan trọng ở châu Phi. Từ các điểm đến này, Việt Nam cần mở rộng phạm vi hoạt động kinh tế sang những vùng lân cận. Điều này cần phải làm sớm trước khi Trung Quốc củng cố được vị trí vững chắc của mình tại các thị trường châu Phi.

Thứ tư, bài học về lựa chọn cơ chế và phương thức hợp tác với châu Phi

Việt Nam cần ưu tiên thiết lập và củng cố các cơ chế hợp tác đa phương chính thức với các nước Châu Phi. Cho đến nay, các cơ chế hợp tác ngoại giao đa phương chính thức giữa Việt Nam với các nước Châu Phi hết sức mờ nhạt, hầu như không có. Hàng năm, Bộ ngoại giao chỉ tổ chức được một cuộc hội thảo lớn dưới dạng diễn đàn về hợp tác kinh tế giữa Việt Nam với các nước Châu Phi – Trung Đông, song mức độ lan tỏa của hội thảo này tương đối hạn chế.

Ở khía cạnh này, Trung Quốc cũng vượt xa Việt Nam, cả trong chủ  trương chính sách lẫn nguồn lực đầu tư. Trong nhiều năm trở lại đây, Trung Quốc không ngần ngại đầu tư nhiều khoản viện trợ lớn cho các tổ chức như AU…nhằm biến các tổ chức khu vực thành bàn đạp cho những toan tính của mình tại Châu Phi. Việc biến AU thành “sân sau” giúp Trung Quốc có thể hợp thức hóa chính sách “ không can thiệp ” của mình bởi lẽ mọi quyết định của Châu Phi đều được đưa ra bởi chính những người Châu Phi. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng đã thành lập và vận hành đều đặn các diễn đàn hợp tác như Diễn đàn hợp tác Trung Quốc–Châu Phi bắt đầu từ năm 2000 tạo khuôn khổ lý tưởng để trao đổi và thảo luận phương hướng hợp tác giữa Trung Quốc và các nước Châu Phi – Trung Đông. Gần đây, với việc thiết lập những cơ chế hợp tác mới như AIIB, Trung Quốc đã lôi cuốn được nhiều nước Châu Phi tham gia tích cực.

Trong điều kiện nguồn lực hạn chế, Việt Nam chưa thể xây dựng được nhiều cơ chế hợp tác có quy mô lớn như Trung Quốc, song điều quan trọng là cần thiết lập được các kênh đối thoại-trao đổi thông tin thường xuyên với các tổ chức khu vực ở Châu Phi, ví dụ thông qua việc tăng cường các cuộc gặp gỡ, tiếp xúc với đại diện của các tổ chức này.