Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân vào phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ

Sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân vào phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ chịu tác động của nhiều nhân tố bao gồm:

* Nhóm các nhân tố thuộc về nhà nước

Nhà nước với vai trò định hướng, điều tiết, quản lý trong nền kinh tế vì thế có tác động rất lớn trong việc huy động nguồn lực tư nhân tham gia phát triển KCHTGTĐB. Những nhân tố thuộc về nhà nước trước tiên phải nói đến là hệ thống các quan điểm, định hướng, chiến lược và quy hoạch của nhà nước về phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ và phát triển kinh tế tư nhân. Các quan điểm phát triển là những tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt trong việc xây dựng chiến lược, xác định mục tiêu, thứ tự ưu tiên đến những nhiệm vụ, chính sách, giải pháp khuyến khích khu vực kinh tế tư nhân tham gia phát triển KCHTGTĐB. Quan điểm phát triển hạ tầng giao thông đường bộ thể hiện ở một số nội dung như: (i) Quan niệm về vai trò của KCHTGTĐB; (ii) Quan điểm về huy động nguồn lực phát triển KCHTGTĐB; (iii) Quan điểm về trách nhiệm đóng góp phí của người sử dụng để bảo trì và tái đầu tư xây dựng KCHTGTĐB. Khi Chính phủ rất cần ưu tiên phát triển KCHTGTĐB trong một giai đoạn nào đó, cần thiết huy động vốn đầu tư tư nhân trong và ngoài nước thường phải có sự quyết tâm, cam kết về mặt chính trị cùng các cơ chế chính sách tài chính thuận lợi nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Đây chính là nhân tố ở tầm vĩ mô có ảnh hưởng bao trùm tới sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân vào phát triển KCHTGTĐB.

Thứ hai: Thể chế, chính sách và sự điều tiết vĩ mô của nhà nước đối với việc tư nhân tham gia phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ.

Môi trường pháp lý và chính sách thu hút đầu tư tư nhân là yếu tố có tác động rất lớn đến sự tham gia của khu vực tư nhân vào phát triển KCHTGTĐB, trong nhiều trường hợp còn là yếu tố giữ vai trò quyết định. Quan điểm và cam kết của Chính phủ về việc thu hút tư nhân tham gia phát triển KCHTGTĐB làm cơ sở cho việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Một khung khổ pháp lý an toàn và chính sách tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế tư nhân sẽ là môi trường tốt để khuyến khích tư nhân tham gia đầu tư, bao gồm các nội dung quan trọng như:

(1) Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến đầu tư xây dựng, quản lý và khai thác, bảo trì hệ thống KCHTGTĐB nhằm tạo điều kiện cho tư nhân tham gia.

(2) Cơ chế, chính sách liên quan đến việc thu hút nguồn lực từ khu vực kinh tế tư nhân phát triển KCHTGTĐB.

(3) Chiến lược, quy hoạch phát triển GTVT; quy hoạch, kế hoạch phát triển KCHTGTĐB trong từng thời kỳ; quy hoạch mạng lưới các trạm thu phí. (4) Các dự án huy động vốn tư nhân được công bố.

Cơ chế tài chính hỗ trợ trực tiếp hoặc gián tiếp đối với các dự án xã hội hóa.

Nhà nước sử dụng một số công cụ nhằm điều tiết sự tham gia của tư nhân trong việc cung ứng KCHTGTĐB. Việc sử dụng các công cụ này như thế nào sẽ có tác động đến thu hút đầu tư tư nhân ở những mức độ khác nhau. Một số công cụ chủ yếu Nhà nước sử dụng như:

Cơ chế tài chính hỗ trợ trực tiếp như hỗ trợ chi phí chuẩn bị dự án; hỗ trợ trong giai đoạn đầu tư xây dựng; hỗ trợ chi phí vận hành; Đối với các dự án hợp tác công- tư, khả năng hợp tác tài chính của Nhà nước đóng vai trò như là “vốn mồi” để thu hút nguồn vốn tư nhân.

Cơ chế tài chính hỗ trợ gián tiếp như: bảo lãnh doanh thu tối thiếu, vốn vay, bảo đảm tỷ giá hối đoái và ngoại hối; ưu đãi thuế, phí, lệ phí (ưu đãi về thuế đất, thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu, thuế GTGT). Nhân tố bảo lãnh của Nhà nước có tác động rất mạnh trong việc thu hút nguồn vốn đầu tư cả từ khối tư nhân trong nước và nước ngoài. Nếu các chính sách của nhà nước hỗ trợ cho kinh tế tư nhân phát triển, nguồn lực tài chính tích lũy sẽ ngày càng tăng nhanh, đầu tư tư nhân tăng. Hoặc Nhà nước thực hiện trợ cấp đối với các doanh nghiệp cung ứng KCHTGTVTĐB.

Cơ chế phối hợp lợi ích giữa bên cung ứng và bên sử dụng dịch vụ hạ tầng đường bộ cùng những bên liên quan. Cơ chế điều hòa lợi ích giữa các bên nhà cung ứng- người tiêu dùng cũng như các bên liên quan không chỉ tác động mạnh mẽ đến sự thu hút tư nhân đầu tư mà còn là yếu tố đảm bảo cho sự phát triển lâu dài của kinh tế tư nhân trong lĩnh vực hạ tầng giao thông. Điều tiết lợi ích được thực hiện chủ yếu qua phí sử dụng dịch vụ và tỷ suất lợi nhuận nhà đầu tư.

Thứ ba: Năng lực quản lý của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với các dự án hạ tầng đường bộ có sự tham gia đầu tư của tư nhân. Quá trình thực hiện, vận hành dự án diễn ra thuận lợi hay không chịu tác động lớn bởi năng lực và kinh nghiệm quản lý của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.Vì việc thực hiện dự án liên quan đến nhiều Bộ, ngành, địa phương trong khoảng thời gian dài nên nhiều quốc gia lập ra cơ quan đầu mối về hợp tác công- tư. Năng lực và kinh nghiệm của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền này giúp cho nhà đầu tư tư nhân dễ dàng giải quyết các vấn đề liên quan đến dự án, đặc biệt là các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện, vận hành dự án. Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát việc thực hiện các khâu trong suốt vòng đời dự án nhằm đảm bảo số lượng, chất lượng, tài chính của dự án. Chức năng kiểm tra, giám sát này có tác động đến việc thực hiện những cam kết, trách nhiệm của nhà đầu tư tư nhân, qua đó làm cho sự hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân chặt chẽ hơn, giúp kiểm soát tốt hơn chi phí và chất lượng công trình. Tuy nhiên, nếu nhà nước lạm dụng việc can thiệp hành chính vào công việc của nhà đầu tư tư nhân, ảnh hưởng đến quyền tự chủ của doanh nghiệp sẽ gây khó khăn cho công việc, làm nhà đầu tư nản lòng.

* Các nhân tố thuộc về khu vực tư nhân

Nhân tố có tác động lớn tới sự tham gia của tư nhân vào các dự án BOT trước tiên là nguồn tài lực của khu vực kinh tế tư nhân. Nguồn tài lực thể hiện ở năng lực tài chính của khu vực tư nhân. Năng lực tài chính của khu vực tư nhân là khả năng huy động và sử dụng nguồn vốn của các nhà đầu tư tư nhân trong triển khai xây dựng KCHTGTĐB. Nguồn vốn này được hình thành từ 3 nguồn chính là vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư; vốn vay từ các tổ chức tín dụng; vốn từ các tổ chức tài trợ đặc biệt; vốn góp từ các nhà thầu phụ. Do đặc điểm của quy mô vốn đầu tư xây dựng KCHTGTĐB rất lớn, đòi hỏi các nhà đầu tư tư nhân cần phải có tiềm lực mạnh về mặt tài chính, đồng thời phải có khả năng huy động các nguồn vốn từ các tổ chức bên ngoài cùng tham gia trong quá trình triển khai thực hiện dự án.

Thứ hai là nguồn nhân lực của chính khu vực kinh tế tư nhân. Nguồn nhân lực thể hiện ở năng lực chuyên môn, năng lực quản lý, năng lực quan hệ của khu vực tư nhân. Để tham gia đầu tư xây dựng KCHTGTĐB đòi hỏi nhà đầu tư tư nhân phải có những năng lực chuyên môn nhất định để có thể thực hiện tốt các khâu trong dự án như đấu thầu; đàm phán ký kết hợp đồng dự án; lập thiết kế kỹ thuật; thiết kế bản vẽ thi công; thi công công trình dự án; vận hành, khai thác công trình dự án Thông thường, trong quá trình đầu tư xây dựng KCHTGTĐB, nhà đầu tư tư nhân sử dụng các năng lực chuyên môn tự có của mình và đồng thời sử dụng cả những dịch vụ thuê ngoài như thuê tư vấn, thuê giám sát, thuê thi công dự án. Nhà đầu tư tư nhân có năng lực chuyên môn tốt sẽ biết cách lựa chọn và kiểm soát nhà thầu. Nhà đầu tư tư nhân cần có những năng lực quản lý dự án nhất định để thực hiện quản lý toàn bộ hoạt động của dự án. Đây là lĩnh vực đòi hỏi việc quản lý có chuyên môn sâu như quản lý chi phí dự án; chất lượng dự án; tiến độ dự án; phạm vi dự án; nguồn nhân lực; thông tin; hoạt động cung ứng, mua bán; quản lý rủi ro dự án….Đồng thời nhà đầu tư tư nhân cần có năng lực quan hệ nhất định khi tham gia dự án PPP, thể hiện ở việc tạo lập được mối quan hệ tốt với các cơ quan nhà nước, các địa phương, với các nhà tài trợ vốn. Nhà đầu tư tư nhân có năng lực chuyên môn, quản lý, quan hệ tốt sẽ thúc đẩy việc xúc tiến, thực hiện dự án nhanh, hiệu quả, nâng cao chất lượng sự tham gia của khu vực tư nhân vào đầu tư phát triển KCHTGTĐB.

Thứ ba là chiến lược kinh doanh của khu vực kinh tế tư nhân. Sự quan tâm của doanh nghiệp tư nhân tới đầu tư vào lĩnh vực hạ tầng đường bộ, ý định và mức độ sẵn lòng đầu tư là bước đầu quan trọng để tư nhân tham gia. Bởi đầu tư lĩnh vực cung ứng hàng hóa công cộng này đòi hỏi vốn lớn nhưng thu hồi rất lâu (thường trên 20 năm), chỉ có các nhà đầu tư có chiến lược kinh doanh trong dài hạn mới phù hợp. Ngoài ra, uy tín của các doanh nghiệp cũng là yếu tố góp phần vào việc thực hiện thành công các dự án PPP.

* Những nhân tố khác

Thứ nhất, Những nhân tố thuộc về bản thân dự án.

Những dự án hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân là những dự án có dự báo về lưu lượng xe qua lớn, công trình đi qua những vùng đất tự nhiên thuận lợi cho việc xây dựng và vận chuyển nguyên vật liệu. Do đặc điểm của công trình xây dựng kết cấu hạ đường bộ diễn ra trong thời gian dài, nằm trên nhiều địa phương, chịu ảnh hưởng lớn bởi yếu tố thời tiết, địa chất nên môi trường tự nhiên có ảnh hưởng lớn tới việc đầu tư dự án. Những dự án qua những địa hình phức tạp, khó khăn hoặc chịu tác động của điều kiện tự nhiên khắc nghiệt sẽ khó hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân. Đối với những dự án dự báo lưu lượng xe qua không cao hoặc phải giải phóng mặt bằng nhiều ở khu đông dân cư, đặc biệt là đi qua nhiều khu gắn với di tích văn hóa tâm linh cũng sẽ khó khăn hơn trong việc thu hút đầu tư tư nhân.

Thứ hai, Môi trường kinh tế, chính trị, xã hội và tự nhiên.

Trong điều kiện kinh tế vĩ mô thuận lợi, tốc độ tăng trưởng kinh tế tốt, các chỉ số về lạm phát, lãi suất, tỷ giá ổn định là môi trường tốt để kích thích nhà đầu tư tư nhân yên tâm đầu tư vào lĩnh vực hạ tầng. Mức thu nhập bình quân đầu người tăng là tín hiệu cho biết khả năng chi trả của người dân, sự sẵn lòng sử dụng những con đường chất lượng cao mất phí. Sự phát triển của thị trường tài chính có tác động lớn tới quyết định tham gia đầu tư vào lĩnh vực hạ tầng đường bộ của khu vực tư nhân. Do đặc điểm đầu tư KCHTGTĐB cần lượng vốn rất lớn nên các nhà đầu tư tư nhân không thể có đủ lượng vốn đó mà phải đi vay từ các tổ chức tín dụng. Thông thường các nhà đầu tư chỉ có thể đảm bảo được 15-30% lượng vốn đầu tư dự án. Vì vậy, các nhà tài trợ vốn có vai trò hết sức quan trọng cho dự án. Nếu có sự chậm trễ hay đứt đoạn trong việc rót vốn theo tiến độ sẽ ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện dự án. Môi trường kinh tế thuận lợi hay khó khăn có ảnh hưởng khác nhau đến việc cho vay dự án hạ tầng. Thị trường tín dụng nếu sẵn sang các nguồn lực tài chính trung và dài hạn, sự chủ động trong cho vay các dự án PPP của các tổ chức tín dụng cùng với thị trường trái phiếu, thị trường chứng khoán phát triển là yếu tố tác động tích cực đối với sự tham gia của khu vực tư nhân vào hạ tầng đường bộ.

Bên cạnh những nhân tố thuộc về môi trường kinh tế, các nhân tố như sự ổn định chính trị, xã hội cũng có ảnh hưởng không nhỏ tới sự tham gia của khu vực tư nhân vào phát triển KCHTGTĐB. Một môi trường chính trị ổn định, dân chủ và ít tham nhũng làm cho các nhà đầu tư yên tâm hơn khi bỏ vốn đầu tư trong dài hạn. Mặt khác, sự ổn định xã hội tạo điều kiện cho người dân ủng hộ các dự án hạ tầng đường bộ có sự tham gia của nhà đầu tư tư nhân. Nhân tố môi trường tự nhiên có ảnh hưởng không nhỏ bởi công trình đường bộ chịu rủi ro lớn từ bão, lũ, động đất, sạt lở đất.