Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong hội nhập quốc tế

Tác động của hội nhập quốc tế đến phát triển hàng TCMN Việt Nam

Ngày 30/12/2018, Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) bắt đầu có hiệu lực sau khi được phê chuẩn bởi quá bán, tức là 6 nước trở lên  trong số 11 nước liên quan. Hiệp định này tạo nên một khu vực KT tự do khổng lồ, có  phạm vi TT gồm hơn 500 triệu dân và chiếm 13% GDP toàn cầu. CPTPP thống nhất các quy định về đầu tư và dịch vụ đối với rất nhiều lĩnh vực. Hiệp định này cũng từng bước    bãi bỏ thuế quan đối với các SP nông nghiệp và công nghiệp.

Tiếp theo, ngày 30/6/2019, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) cũng được ký kết chính thức, xóa bỏ gần hết thuế quan giữa EU và Việt Nam, mở ra cơ hội lớn cho lĩnh vực XK của ngành hàng TCMN mây tre lá sang TT Châu Âu. Vì thế nhu cầu đối với các SP thủ công, những SP có tính văn hóa sẽ có sự tăng trưởng, đặc biệt là đối với TT dành cho khách du lịch, cũng như đối với hàng trang trí nội thất, nhà  cửa, và chính  những SP thủ công có bản sắc văn hóa này sẽ được phân cấp ở một TT cao cấp hơn. Tuy nhiên, những cơ hội mới này cũng tạo sức ép không nhỏ cho các nhà SX bởi họ phải đáp ứng được các yêu cầu của người mua đối với SP, giao hàng phải đúng thời hạn và hàng hóa phải đạt chuẩn về chất lượng và quy cách với độ chính xác cao, nâng cao hiệu quả SX.

Sự tiến bộ kỹ thuật kết hợp tác động của toàn cầu hóa đã làm gia tăng sự cạnh tranh gay gắt có tác động tích cực cũng như tiêu cực tới các nhà SX hàng thủ công, mở ra những cơ hội TT mới. Trên quy mô TT toàn cầu xuất hiện 2 phân khúc giữa hàng đại trà SX hàng loạt và hàng được làm thủ công trong ngành TCMN. Chính sự gia tăng cạnh tranh này đã tạo nên xu hướng giá bán lẻ trên TT ngày càng giảm, vòng đời SP ngày càng bị rút ngắn,   và như thế sẽ càng thắt chặt lối đi của các nhà SX nhỏ lẻ của Việt Nam.

Để có thể nhận được đơn hàng bằng mọi cách, nhiều DN xuất khẩu hàng TCMN của Việt Nam đã phải đấu giá công khai và cố tình để giá rất thấp với các DN của Trung Quốc, Indonesia, Ấn Độ… Và tất nhiên, việc khan hiếm và tăng giá liên tục của nguyên liệu SX  đầu vào, lãi suất tiền vay ngân hàng cứ tăng liên tục… đã đẩy DN đứng trước bờ vực kinh doanh không hiệu quả, xuất hiện tình trạng SX không có lãi, thậm chí là thua lỗ kéo dài. Trong bối cảnh không thuận lợi này, các tập đoàn bán lẻ đến từ các quốc gia NK trên thế  giới lại thường yêu cầu các nhà SX giảm giá khoảng 5% hàng năm, càng đẩy nhanh nhà  cung cấp phải hạ giá thành SP nhiều hơn nữa mới có thể đáp ứng được. Muốn tồn tại trong giai đoạn này DN cần có giải pháp chiến lược kinh doanh hiệu quả nếu không chắc chắn họ sẽ không thể XK sang các tập đoàn bán lẻ lớn trên thế giới nữa.

Để đảm bảo tính cạnh tranh về giá thành SX, các đối tác không chỉ tập trung về   năng lực SX, hệ thống tổ chức SX và chất lượng SP mà còn phải có trách nhiệm đối với  XH. Tập đoàn Ikea nổi tiếng với bộ tiêu chuẩn IWAY (đánh giá về trách nhiệm XH) và QWAY (đánh giá về quản lý chất lượng) khi lựa chọn đối tác cho mình… Do đó, các DN xuất khẩu hàng TCMN cần nâng cấp và tổ chức lại hoạt động SX kinh doanh của mình    một cách bài bản theo tiêu chuẩn quốc tế. Và trong bối cảnh HNKT toàn cầu, đây thực sự   là một thách thức lớn cho DN hàng TCMN để nâng cao khả năng cạnh tranh của ngành.

Đối với các tập đoàn bán lẻ lớn thường khách hàng có nhu cầu rất đa dạng, do đó    họ yêu cầu có dòng hàng riêng biệt và thường xuyên đổi mới. Điều này đồng nghĩa với   việc các DN ngành TCMN chịu rủi ro rất cao do phải đầu tư vốn vào SX, phải nâng cấp trang thiết bị, mở rộng nhà xưởng nhằm đảm bảo tiến độ SX và chất lượng SP đạt chuẩn. Ngoài ra, để thực hiện được các đơn hàng lớn các DN cần thiết phải có NNL đủ lớn để   đảm bảo tiến độ giao hàng. Tuy nhiên sức hút đi làm việc các khu đô thị và thành phố lớn khá cao nên người lao động ở các làng nghề sẵn sàng rời địa phương, từ bỏ công việc SX    ở các cơ sở TCMN, làm rũi ro thiếu hụt lao động có thể xảy ra bất kỳ lúc nào. Cũng cần nhìn nhận rằng các DN xuất khẩu của Việt Nam nếu không có các chiến lược kinh doanh đúng đắn thì rất dễ đẩy DN vào nguy cơ thua lỗ, thậm chí là phá sản chỉ sau một chu kỳ  kinh doanh ngắn, mặc dù trị giá đơn hàng nhận được là rất lớn.

·  Xu hướng phát triển của thị trường hàng TCMN

Trong TT hàng trang trí và gia dụng toàn cầu, đặc tính nổi bật hiện nay mà người  tiêu dùng ưa chuộng là tốc độ phát triển nhanh chóng của phong cách, thiết kế, của thời trang, của sự thay đổi màu sắc,… làm cho chu kỳ sống của SP có vòng đời  ngày càng  ngắn. Khoảng hơn mười năm về trước, một thiết kế SP có thể kéo dài được hàng năm  nhưng SP trong thời gian tới chỉ vào khoảng 6 tháng trở lại. Điều này đang là mối lo ngại  rất lớn đến các nhà SX vì bắt buộc họ phải tiếp cận thông tin TT nhanh, phải đáp ứng mọi yêu cầu của  khách hàng, phải nghiên cứu phát triển mẫu mã và đẩy nhanh tiến độ SX để   có thể bắt kịp theo xu thế đó.

Việc bảo vệ bản quyền hay quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm TCMN là rất hạn   chế. SP trang trí gia dụng rất đa dạng mẫu mã, kiểu dáng, dễ sao chép, kết hợp với sự thay đổi nhanh chóng của chu kỳ sống SP, do đó việc duy trì bản quyền đối với các SP có thời gian tồn tại ngắn như hàng TCMN mây tre lá rất khó khăn và tốn kém chi  phí. Trong  trường hợp này chính sách cạnh tranh tốt nhất cho DN là liên tục đưa ra các mẫu mã mới được làm thủ công tinh xảo nhằm thích ứng với sự biến động nhanh về xu hướng hiện đại mới trong tiêu dùng của TT ngành TCMN mây tre lá. Đây cũng là áp lực ngày càng đè  nặng lên nhà SX và XK hàng TCMN mây tre lá Việt nam.

·  Xu hướng sản phẩm hàng TCMN ngày càng đơn giản, mang phong cách đương đại

Một số nhà cung cấp lớn ở Mỹ, dẫn dắt TT như Pottery Barn, Crate & Barrel… cho rằng sản phẩm TCMN đi theo trào lưu giản đơn mới là cái đẹp, phong cách đương đại đã định hướng cho người Mỹ trong tiêu dùng. Pier 1 Imports, một công ty thiên về các SP mang tính đặc trưng văn hóa vùng miền cũng phải bắt đầu thiết kế đi theo xu hướng này. Hiện tại, hầu hết SP được bày bán ở Châu Âu thường có các đường nét tinh tế, hình khối đơn giản, với gam màu sắc trung tính. Trong một vài năm tới, TT hàng TCMN mây tre lá trên thế giới sẽ ít hào hứng với các SP mang tính truyền thống mà sẽ ngày càng chấp nhận các SP mang phong cách sống đương đại.

TT hàng TCMN phân khúc mạnh. Đối với phân khúc TT thấp cấp ưu tiên giá rẻ thì sự cạnh tranh ở phân khúc này diễn ra rất khốc liệt. Đối với TT cao cấp, sự khác biệt trong thiết kế, chất lượng SP độ tinh tế cao, giá cả linh hoạt hơn ngày càng được mở rộng, tạo  tính cạnh tranh cao. Trong khi đó gần như không còn cơ hội cho phân khúc TT trung cấp  với các SP có chất lượng và giá cả tầm trung. Hiện nay, các sản phẩm TCMN mây tre lá sẽ có cơ hội TT thuận lợi, đồng thời cũng sẽ mang lại lợi nhuận tốt hơn cho DN vì hàng mây tre lá thường kết hợp dễ dàng giữa yếu tố hoài niệm cổ xưa với đơn giản mà hiện đại nên   có thể sẽ tạo ra dòng SP mới. Đó là những SP làm thủ công đậm đà giá trị truyền thống    dân tộc kết hợp với phong cách đương đại, vừa tinh tế, vừa hợp thời sẽ thuộc nhóm SP cho khúc TT cao cấp mà ngành đang hướng đến.

·   Các kênh phân phối sản phẩm hàng TCMN ngày càng được rút ngắn

Với sự phát triển của công nghệ 4.0, xu hướng bán hàng trực tuyến cho hầu hết các phân khúc TT mặt hàng ngành TCMN ngày càng hoàn thiện. Càng ngày các nhà bán lẻ đã gạt bỏ việc thu mua từ các nhà NK hoặc bán buôn trong nước, họ có xu hướng tìm kiếm và thu mua trực tiếp từ các nhà cung cấp ở các nước SX. Các nhà bán lẻ hiện nay thường mở các đại lý của mình ở các nước sở tại để tìm nguồn cung cấp, giám sát SX, kiểm tra SP và  lo các thủ tục giấy tờ XK. Nhờ cấu trúc linh hoạt của hệ thống kênh phân phối và tính chuyên nghiệp của các đại lý đã giúp cho các nhà bán lẻ thu gom những đơn hàng lẻ thành hàng nguyên container, giảm được đáng kể chi phí giao nhận hàng.

Việc tham dự hội chợ thương mại quốc tế vẫn rất quan trọng, và ngành công nghiệp hội chợ vẫn có cơ hội để phát triển. Thông qua hội chợ, người mua có thể thấy được các    xu hướng mới của TT cũng như  đánh giá được các đối  thủ cạnh tranh và người bán thì  cảm nhận và so sánh  được sự đa dạng của các SP khác nhau tại một không gian và thời  gian nhất định. Với đặc tính của hàng TCMN mây tre lá, nhất là đối với SP lớn như nội  thất, đèn trang trí…, việc xem hàng cụ thể và cảm nhận trực tiếp giúp cho người  mua  nhanh chóng quyết định hơn là xem hình ảnh thông qua thương mại điện tử. Vì vậy việc  bán hàng thông qua các cửa hàng với không gian thực tế hiện tại vẫn giữ vai trò quan    trọng và vẫn còn phát huy được hiệu quả tối ưu của nó.

·  Sự cạnh tranh về nguồn cung cấp hàng TCMN trong tương lai vẫn là ở Châu Á

Các nước SX hàng TCMN đều thấy rõ Trung Quốc vẫn sẽ tăng trưởng mạnh, đồng thời hướng sự cạnh tranh của mình bằng sự cải thiện về thiết kế SP về giá cả và công nghệ SX và là một trong những nhà cung cấp có khả năng điều phối TT. Mặc dù chúng ta nhìn thấy Trung Quốc có quá nhiều lợi thế trong cạnh tranh ngành, tuy nhiên hiện tại Trung Quốc chỉ mạnh đối với các SP giá thành rẻ được SX hàng loạt với quy mô lớn mang tính công nghiệp. Xu hướng gần đây khách hàng NK bắt đầu nhàm chán đối với các SP của Trung Quốc, họ cần SP tinh tế được làm thủ công vừa có giá trị văn hóa vừa mang tính đương đại, họ cần mua số lượng thấp hơn và tốc độ vòng quay đơn hàng nhanh hơn. Ngoài ra, chiến tranh thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc cũng làm suy giảm nguồn hàng của quốc gia này. Đây chính là cơ hội cho các nước như Việt Nam, Ấn Độ, ASEAN…

·  Mối quan tâm về trách nhiệm XH và MT trong phát triển hàng TCMN ngày càng tăng

Trong những năm gần đây, các nhà NK và người tiêu dùng ở Châu  Âu,  Mỹ, Canada, Nhật Bản ngày càng có xu hướng quan tâm đến chính sách sản xuất PTBV của    các nhà SX ở các nước Châu Á, chính sách đãi ngộ người lao động, sự chăm sóc về sức khỏe, điều kiện làm việc, MT sống của công nhân. Họ tìm hiểu nguồn gốc của SP được    SX ở các nhà máy có đảm bảo và tuân thủ được các trách nhiệm XH, trách nhiệm MT và mối quan tâm này sẽ ngày càng tăng và là xu hướng rõ nét trong thập kỷ tới.