Các yếu tố cơ bản của lý thuyết ngẫu nhiên

Chenhall (2003) dựa trên việc đánh giá một lƣợng lớn các nghiên cứu có nền tảng của lý thuyết ngẫu nhiên cho thiết kế hệ thống KTQT đã chỉ ra các yếu tố ngẫu nhiên ảnh hưởng đến thiết kế KTQT, đƣợc sử dụng nhiều trong các nghiên cứu trƣớc, bao gồm: môi trƣờng, chiến lƣợc, nhiệm vụ, quy mô, hình thức sở hữu, lĩnh vực kinh doanh, ….

Nhƣ vậy, có thể thấy trong các nghiên cứu trƣớc, rất nhiều các yếu tố ngẫu nhiên đã được tìm thấy có ảnh hƣởng đến việc thiết kế hệ thống kế toán. Trong đó, ảnh hƣởng của các yếu tố ngẫu nhiên đến thiết kế hệ thống KTQT đã đƣợc nghiên cứu nhiều nhất là: môi trƣờng, chiến lƣợc và nhiệm vụ tổ chức. Trong nghiên cứu này, môi trƣờng, chiến lƣợc và nhiệm vụ của tổ chức đƣợc xem là ba yếu tố ngẫu nhiên chính liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Phần tiếp theo, sẽ phân tích chi tiết về ba yếu tố ngẫu nhiên này.

Môi trường kinh doanh và nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh

(Business environmental uncertainty)

Theo Chenhall (2003), môi trƣờng kinh doanh (MTKD) là một yếu tố bất khả kháng của lý thuyết ngẫu nhiên. Bums và Stalker (1961) là một trong những tác giả đầu tiên nghiên cứu về yếu tố MTKD của lý thuyết ngẫu nhiên trong thiết kế tổ chức. Các tác giả đã lập luận, khi môi trƣờng tổ chức năng động và không ổn định, tổ chức có nhiều khả năng sẽ áp dụng hệ thống kiểm soát với các luồng thông tin có tính linh hoạt để khuyến khích đổi mới. Tƣơng tự, Nghiên cứu của Ewusi-Mensach (1981) chỉ ra rằng các tổ chức là những hệ thống “có chủ đích” hay “thích nghi hợp lý”, vì sự sống còn của tổ chức phụ thuộc vào khả năng tƣơng tác thành công, liên tục với sự năng động của môi trường.

Dựa trên nghiên cứu của Bums and Stalker (1961), các tác giả Gordon và Narayanan (1984); Gul và Chia (1994) đã kiểm tra ảnh hƣởng của MTKD (bao gồm tính đa dạng, phức tạp, sự biến động hoặc khả năng khó dự đoán của MTKD) đến thiết kế tổ chức và thiết kế hệ thống KTQT.

Theo Thompson (1967); Gordon và Narayanan (1984); Gul và Chia (1994) nhận thức về sự biến động của MTKD đƣợc xem là nhận thức về khả năng khó kiểm soát hoặc không thể dự đoán đƣợc về môi trường. Ngoài ra, theo Duncan (1972), nhận thức về sự biến động bao gồm hai khía cạnh: nhận thức về sự phức tạp và nhận thức về sự biến đổi. Sự phức tạp phụ thuộc vào số yếu tố đƣợc xem xét trong kế hoạch, hoạt động và ra quyết định của tổ chức. Các yếu tố càng được xem xét nhiều thì môi trường càng đƣợc cảm nhận là phức tạp. Tính biến đổi được xem là sự hiện diện của những thay đổi khó dự đoán và có khả năng tạo ra sự biến động đáng kể (Duncan, 1972; Child, 1975). Tuy nhiên, Duncan (1972) cho rằng so với sự phức tạp, mức độ biến đổi của môi trƣờng có đóng góp quan trọng hơn đến sự biến động của MTKD. Một môi trường năng động đồng nghĩa với một môi trƣờng không thể đoán trƣớc đƣợc, trong đó có sự gia tăng về mức độ biến động của MTKD.

Theo các nghiên cứu đƣợc thảo luận ở trên, nhận thức về sự biến động, sự bất ổn định, tính không thể đoán trƣớc và không kiểm soát đƣợc coi là các mô tả về đặc tính của MTKD. Với nghiên cứu này, nhận thức về sự biến động của MTKD được sử dụng để đại diện cho thuộc tính của MTKD vì việc áp dụng rộng rãi thuật ngữ này trong nghiên cứu KTQT (Chenhall, 2003).