Các yếu tố tác động, cơ chế và nội dung đánh giá quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi

Các yếu tố tác động

Từ các luận điểm nêu trên có thể chỉ ra một số yếu tố tác động đến quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi, đặc biệt là quan hệ thương mại, đầu tư và viện trợ sau:

  1. Quan hệ chính trị-ngoại giao tốt đẹp giữa Trung Quốc với các nước châu Phi: đây là nền tảng vững chắc cho quan hệ toàn diện giữa Trung Quốc với châu Phi, đồng thời đóng vai trò hết sức quan trọng trong cho quan hệ kinh tế hai bên phát triển. Quan hệ chính trị-ngoại giao tốt đẹp cũng có nghĩa là trong quan hệ giữa các nước ít xảy ra các xung đột, tranh chấp chính trị, có sự tin cậy lẫn nhau, giúp các chính phủ ban hành những chính sách thuận lợi nhằm thúc đẩy quan hệ kinh tế; cũng là yếu tố quan trọng giúp các nước giải quyết tranh chấp kinh tế với nhau. Trung Quốc có lợi thế là từng có mối quan hệ truyền thống tốt đẹp, hữu hảo, tin cậy với nhiều nước châu Phi. Tuy nhiên, thách thức đặt ra chính là việc duy trì được mối quan hệ tốt đẹp này, thậm chí có thể bị xói mòn bởi những yếu tố tích cực từ quan hệ kinh tế.
  2. Sự khác biệt về lợi thế tuyệt đối cũng như tương đối giữa Trung Quốc và châu Phi: Đây là yếu tố thường được các lý thuyết thương mại cổ điển tập trung nhấn mạnh. Trung Quốc đã trở thành “công xưởng của thế giới”, có nhu cầu rất lớn về tài nguyên thiên nhiên cho sản xuất công nghiệp trong nước và thị trường bên ngoài cho hàng hóa xuất khẩu. Trung Quốc có nhiều lợi thế trong sản xuất các mặt hàng công nghiệp, máy móc công cụ chế tạo, hàng tiêu dùng…và đang xuất khẩu các mặt hàng này ra khắp thế giới. Thậm chí, trong thời gian qua, nhiều mặt hàng của Trung Quốc như xi măng, sắt thép rơi vào tình trạng ế thừa. Trong khi đó, Châu Phi là “mỏ tài nguyên khổng lồ của thế giới”, đồng thời cũng là thị trường lớn, đầy tiềm năng. Châu Phi lại rất cần nhập khẩu các hàng hóa mà Trung Quốc có thế mạnh. Bởi vậy, hai nền kinh tế có thể bù đắp cho nhau qua hoạt động thương mại và đầu tư. Yếu tố này cũng được lý giải bởi lý thuyết về đầu tư của Dunning khi cho rằng dòng vốn đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi có động lực là tìm kiếm tài nguyên và thị trường.
  1. Khác biệt về trình độ phát triển và công nghệ: Xét trên khía cạnh này, Trung Quốc hiện đã vượt xa nhiều nước châu Phi. Bởi vậy các hoạt động thương mại, đầu tư của Trung Quốc với châu Phi thể hiện sự chuyển dịch các sản phẩm, công nghệ từ Trung Quốc sang các nước châu Phi có trình độ phát triển và công nghệ thấp hơn. Có thể nhìn nhận yếu tố này dưới hai khía cạnh. Ở khía cạnh tích cực, theo mô hình “đàn nhạn bay” của Kaname Akamatsu, sự dịch chuyển này có thể giúp châu Phi từng bước tiến lên những nấc thang cao hơn của trình độ phát triển công nghiệp cũng giống như Nhật Bản đã từng làm đối với các nước Đông Á. Ngược lại, đó có thể là quá trình đào thải những công nghệ lạc hậu, lỗi thời gây ô nhiễm của Trung Quốc sang các nước châu Phi, để lại những hậu quả tiêu cực, khiến cho các nước châu Phi bị sa lầy trong tiến trình công nghiệp hóa.
  2. Khác biệt về quy mô kinh tế: cùng với sự chênh lệch về trình độ phát triển, yếu tố này tạo ra tính chất không đối xứng trong quan hệ kinh tế Trung Quốc – châu Phi theo hướng: Trung Quốc đóng vai trò chi phối áp đảo, chủ yếu dẫn dắt mối quan hệ này. Một trong những đặc điểm nổi bật chính là: Trung Quốc đầu tư nhiều vào châu Phi trong khi châu Phi đầu tư không đáng kể vào Trung Quốc; Trung Quốc là nước viện trợ còn các nước châu Phi là những nước nhận viện trợ. Quan hệ kinh tế bất đối xứng cũng dẫn đến sự tùy thuộc lẫn nhau bất đối xứng theo nghĩa: một số nước châu Phi lệ thuộc vào Trung Quốc nhiều hơn việc Trung Quốc lệ thuộc vào các nước này về mặt kinh tế.
  3. Chiến lược, chính sách của Trung Quốc: Trong quan hệ kinh tế bất đối xứng giữa Trung Quốc với châu Phi, chiến lược và chính sách của Trung Quốc có ảnh hưởng rất lớn đối với quan hệ này (hơn là chính sách của các nước châu Phi riêng lẻ). Những chiến lược và chính sách này bao gồm cả ở quy mô toàn cầu và đối với châu Phi như: xây dựng quan hệ quốc tế kiểu mới, cộng đồng chung vận mệnh nhân loại…hay việc triển khai các sáng kiến “Vành đai, con đường”…trong đó châu Phi không chỉ là một bên tham gia mà còn được coi là một bên tham gia không thể thiếu. Tuy nhiên, cũng có hai góc nhìn đối với những chiến lược chính sách của Trung Quốc. Một góc nhìn đánh giá cao ý nghĩa, mục tiêu, biện pháp và những tác động mong muốn tích cực của các chiến lược, chính sách này. Ví dụ, đó là những mô hình thay thế cho sự áp đặt, bá quyền của Mỹ và phương Tây đồng thời mang đến những lợi ích về mặt kinh tế. Ngược lại, cũng có quan điểm lên án những ý đồ sâu xa của Trung Quốc, những tác động tiêu cực đằng sau việc triển khai các chính sách này (như dẫn đến việc mất việc làm, chiếm đất, gây ô nhiễm môi trường, lũng đoạn chính trị ở một số nước châu Phi).