Cơ chế và nội dung đánh giá quan hệ kinh tế Trung Quốc – châu Phi

Cơ chế hợp tác kinh tế Trung Quốc – Châu Phi

Trong tài liệu “Chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi” của chính phủ Trung Quốc công bố ngày 12/1/2006, Trung Quốc đã bày tỏ quan điểm của nước này đối với khu vực châu Phi. Trong cuốn sách này, quan hệ Trung Quốc – Châu Phi được thực hiện theo những mục tiêu và nguyên tắc chủ đạo như sau.

Thứ nhất, duy trì tình hữu nghị chân thành và đối xử bình đẳng, luôn đảm bảo nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình, tôn trọng việc tự do lựa chọn con đường phát triển của các nước châu Phi, ủng hộ những nỗ lực của các nước châu Phi trong việc đoàn kết tạo nên sức mạnh.

Thứ hai, đảm bảo hai bên cùng có lợi hướng tới sự phát triển cùng chia sẻ. Ủng hộ các nước châu Phi phát triển kinh tế và xây dựng đất nước. Phát triển hợp tác đa dạng trong các lĩnh vực kinh tế, thương mại và tiến bộ xã hội, thúc đẩy sự phát triển cùng chia sẻ.

Thứ ba, ủng hộ lẫn nhau và phối hợp chặt chẽ tại Liên hợp quốc và tại các diễn dàn đa phương khác, ủng hộ những đòi hỏi chính đáng và những đề xuất hợp lý của nhau. Tiếp tục thúc đẩy cộng đồng quốc tế chú trọng đến hoà bình và phát triển tại châu Phi.

Thứ tư, học hỏi lẫn nhau, cùng nghiên cứu những con đường phát  triển. Cùng chia sẻ kinh nghiệm phát triển, điều hành và quản lý công, tăng cường hợp tác và trao đổi trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hoá và y tế. Trung Quốc ủng hộ các nước châu Phi trong việc tăng cường năng lực nghiên cứu và cùng nhau nghiên cứu những con đường phát triển bền vững phù hợp.

Nguyên tắc một nước Trung Quốc duy nhất là nền tảng chính trị trong việc thiết lập và phát triển quan hệ với Trung Quốc và các quốc gia châu Phi. Chính phủ Trung Quốc đánh giá cao các nước châu Phi tôn trọng nguyên tắc trên, từ chối phát triển các quan hệ và trao đổi chính thức với Đài Loan, ủng hộ sự nghiệp thống nhất Đại Trung Hoa. Trên cơ sở nguyên tắc này, Trung Quốc mong muốn thiết lập quan hệ cấp nhà nước với những nước còn chưa có quan hệ ngoại giao ở châu Phi.

Dựa trên nguyên tắc và mục tiêu trên, Trung quốc đã thiết lập mối quan hệ hợp tác toàn diện với các nước châu Phi, từ lĩnh vực chính trị (trao đổi các chuyến thăm và đối thoại cấp cao, trao đổi cơ quan lập pháp, hợp tác giữa các đảng chính trị, xây dựng các cơ chế tham vấn như Cơ chế uỷ ban đa phương Trung Quốc – Châu Phi, Uỷ ban hỗn hợp về hợp tác kinh tế thương mại Uỷ ban hỗ hợp khoa học kỹ thuật…, hợp tác trong các vấn đề quốc tế, tiếp xúc giữa các chính quyền địa phương); trong lĩnh vực kinh tế (thương mại, đầu tư, viện trợ, hợp tác tài chính, hợp tác nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng, hợp tác khai thác tài nguyên, hợp tác du lịch, giảm và xoá nợ, hợp tác đa phương trên các diễn đàn Liên hợp quốc, hợp tác Nam – Nam); trong lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hoá, y tế và tiến bộ xã hội; trong lĩnh vực hoà bình và an ninh… Cơ chế hợp tác Trung Quốc – Châu Phi trong các lĩnh vưc này được thực hiện thông qua các cơ chế cụ thể sau đây:

Thứ nhất, thông qua Diễn đàn hợp tác Trung Quốc – Châu Phi (FOCAC) lần đầu tiên được thành lập, đưa ra một cơ chế hữu hiệu cho đối thoại tập thể và thúc đẩy đầu tư, thương mại giữa Trung Quốc và các nước Châu Phi.

Thứ hai, thông qua các diễn đàn hợp tác kinh tế như Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD), Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và nhóm G77 và nhiều cơ chế đa phương khác.

Thứ ba, thông qua các văn bản, hiệp định ký kết song phương giữa Trung Quốc và các nước Châu Phi trong lĩnh vực kinh tế và các lĩnh vực khác có liên quan.

Thứ tư, thông qua việc ký kết các văn bản, thoả thuận hợp tác cấp địa phương, giữa các tỉnh/địa phương của Trung Quốc với các tỉnh/địa phương ở các nước châu Phi.

Thứ năm, thông qua các thoả thuận hợp tác giữa doanh nghiệp hai phía với sự hỗ trợ của chính phủ Trung QUốc theo phương châm « ngoại giao đi trước, doanh nghiệp tiếp bước ».

Thứ sáu, thông qua các tổ chức phi chính phủ (NGOs) của Trung Quốc hoạt động ở châu Phi để tuyên truyền các giá trị văn hoá, hình ảnh của Trung Quốc, trao đổi học thuật và giao lưu văn hoá, tạo cơ sở cho việc giao lưu hợp tác kinh tế hai bên.

* Nội dung và các tiêu chí đánh đánh giá quan hệ kinh tế Trung Quốc – Châu Phi

Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, các tiêu chí dùng để đánh giá quan hệ Trung Quốc với châu Phi trên ba lĩnh vực: thương mại, đầu tư và viện trợ phát triển như sau:

1.  Quan hệ thương mại:

  • Kim ngạch xuất nhập khẩu của mỗi bên: mức độ tăng/giảm qua các năm và qua từng giai đoạn của kim ngạch xuất nhập khẩu cho biết tốc độ tăng trưởng và quy mô của quan hệ thương mại giữa Trung Quốc với châu Phi.
  • Các loại mặt hàng xuất nhập khẩu chủ yếu của mỗi bên: cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu cho biết tính chất của quan hệ thương mại, lợi thế và bất lợi thế của mỗi bên. Ví dụ, lợi thế sẽ thuộc về đối tác xuất khẩu các mặt hàng có giá trị cao, giá trị gia tăng lớn (như các mặt hàng công nghệ, hàng hóa công nghiệp, các sản phẩm có giá trị cao). Bất lợi thế thuộc về đối tác chỉ xuất khẩu được các sản phẩm có giá trị gia tăng thấp, giá trị thấp (như tài nguyên thiên nhiên, nguyên liệu, sản phẩm thô…).
  • Thâm hụt và thặng dư thương mại của mỗi bên: phản ánh năng lực thương mại cũng như lợi thế thương mại của mỗi bên. Thông thường, các bên đều muốn xuất siêu, nghĩa là có được giá trị xuất khẩu sang đối tác nhiều hơn giá trị nhập khẩu từ đối tác. Thặng dư thương mại có được ngay cả khi một nước xuất khẩu nhiều tài nguyên, nguyên liệu thô và những sản phẩm thô ít có giá trị gia tăng. Tuy nhiên, các quốc gia đều mong muốn đạt được thặng dư thương mại thông qua việc đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao bởi điều này phản ánh thế mạnh và năng lực cạnh tranh theo chiều sâu của nền kinh tế.
  • Các đối tác thương mại chính của Trung Quốc ở châu Phi: cho biết mức độ đa dạng trong quan hệ thương mại của Trung Quốc với châu Phi; đồng thời cho biết tính chất của mối quan hệ này thông qua những đặc trưng của các đối tác thương mại (ví dụ, là những nền kinh tế lớn, phát triển hơn ở châu Phi hay là những nền kinh tế nhỏ, kém phát triển; là những nền kinh tế xuất khẩu nhiều tài nguyên, nguyên liệu thô hay là những nền kinh tế có tỷ trọng xuất khẩu các mặt hàng chế biến, chế tạo tương đối cao…)
  • Tỷ trọng kim ngạch xuất nhập khẩu của của mỗi bên so với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu và so với các đối tác khác: ví dụ, tỷ trọng kim ngạch xuất nhập khẩu với Trung Quốc so với các nước châu Âu và Mỹ của châu Phi cho thấy vai trò và tầm quan trọng của Trung Quốc đối với châu.

2.   Quan hệ đầu tư (chủ yếu là đầu tư trực tiếp nước ngoài của Trung Quốc vào châu Phi):

  • Giá trị vốn đầu tư và số lượng dự án đầu tư (chủ yếu là đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi): mức độ tăng/giảm qua các năm, các giai đoạn cho biết tốc độ tăng trưởng và quy mô của quan hệ đầu tư giữa Trung Quốc với châu.
  • Các lĩnh vực đầu tư chủ yếu: cho biết tính chất và chất lượng của quan hệ đầu tư (ví dụ, đầu tư vào lĩnh vực khai thác tài nguyên hay đầu tư vào lĩnh vực phát triển công nghệ, dịch vụ có giá trị gia tăng cao…)
  • Các địa bàn đầu tư chính của Trung Quốc ở châu Phi: cho biết mức độ đa dạng trong đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi; đồng thời cho biết tính chất của mối quan hệ này thông qua những đặc trưng của các đối tác đầu tư (ví dụ, là những nền kinh tế lớn, phát triển hơn ở châu Phi hay là những nền kinh tế nhỏ, kém phát triển; là những nền kinh tế giàu tài nguyên,…)
  • Tỷ trọng vốn đầu tư trong tổng vốn đầu tư ra nước ngoài của mỗi bên: ví dụ, tỷ trọng vốn đầu tư của Trung Quốc so với các nước châu Âu và Mỹ vào châu Phi cho thấy vai trò và tầm quan trọng của Trung Quốc đối với châu

3.   Quan hệ viện trợ phát triển (Trung Quốc là nước viện trợ còn các nước châu Phi là các nước nhận viện trợ):

  • Giá trị viện trợ qua các giai đoạn, qua các năm: mức độ tăng/giảm và giá trị tuyệt đối của viện trợ cho biết mức độ phát triển của quan hệ viện trợ.
  • Các lĩnh vực viện trợ, các dự án viện trợ, các đối tác nhận viện trợ chính ở châu Phi: cho biết mối quan tâm của Trung Quốc của châu Phi; tính đa dạng của quan hệ viện trợ của Trung Quốc; nhu cầu của các nước châu Phi đối với viện trợ cho những lĩnh vực; đồng thời cho biết là mối quan tâm chính trị của Trung Quốc ở châu lục này.

Ngoài ra, còn sử dụng một số tiêu chí định tính (như các tác động về mặt xã hội, giải quyết việc làm, sử dụng đất đai trong các dự án đầu tư, phản ứng của người dân châu Phi…) để đánh giá kết quả của các hoạt động thương mại, đầu tư, viện trợ…