Cơ sở pháp lý cho tự do di chuyển lao động trong Cộng đồng kinh tế ASEAN

Có thể nói vấn đề lao động là vấn đề quan trọng được ghi nhận trong nhiều văn bản của ASEAN. Tuyên bố của các quốc gia ASEAN được ký kết năm 2007 đề cập đến việc bảo vệ quyền của lao động nhập cư. ASEAN cũng đã thông qua các sáng kiến về thị trường lao động bao gồm: Tuyên bố Bandar Seri Begawan về vấn đề doanh nhân trẻ và việc làm; Tuyên bố tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 23, công nhận nhu cầu đảm bảo công việc tốt và cơ hội việc làm cho nam nữ thanh niên; Tuyên bố về bảo vệ và thúc đẩy quyền của lao động di cư.

Liên quan đến vấn đề di chuyển lao động có chuyên môn, hiện nay có một số văn bản pháp lý của ASEAN có liên quan đến nội dung về di chuyển lao động nói chung và việc di chuyển lao động có chuyên môn nhằm xây dựng thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất như:

Thứ nhất, Hiệp định khung ASEAN trong ngành dịch vụ (AFAS). Hiệp định khung ASEAN trong ngành dịch vụ (AFAS) được ký kết bởi các bộ trưởng kinh tế ASEAN vào năm 1 5 tại Bangkok Thái Lan được coi là văn bản đầu tiên liên quan đến quy định về di chuyển lao động trong ASEAN. Hiệp định này đã ghi nhận tầm quan trọng của các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA) trong việc hội nhập toàn bộ ngành dịch vụ trong ASEAN. Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 7 năm 2001 tại Bandar Seri Begawan, Brunei Darussalam, các nguyên thủ ASEAN bắt đầu đàm phán MRA để tăng cường dòng chu chuyển dịch vụ chuyên nghiệp theo AFAS. Ủy ban điều phối dịch vụ ASEAN (CCS) đã lập một nhóm chuyên gia MRA trong ngành dịch vụ vào tháng 7 năm 2003 để đàm phán MRA dịch vụ. Kết quả là, “CCS đã thành lập được một nhóm chuyên trách trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe vào tháng 3 năm 2004, nhóm này thực hiện công tác đàm phán về MRA trong ngành dịch vụ chăm sóc sức khỏe”.

Một số Thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau đã được chấp nhận và ký kết: MRA trong lĩnh vực dịch vụ kỹ thuật; MRA trong lĩnh vực dịch vụ điều dưỡng; MRA trong lĩnh vực dịch vụ kiến trúc; MRA trong lĩnh vực dịch vụ khảo sát; MRA trong lĩnh vực kế toán; MRA đối với nghề bác sỹ và nha sỹ; MRA đối với các chuyên viên du lịch cũng được thông qua tại phiên họp lần thứ 12 của các bộ trưởng du lịch ASEAN (MAMT) trong năm 200 tại Hà Nội, Việt Nam. Thỏa ước thừa nhận lẫn nhau (MRA) trong ngành dịch vụ cho phép chứng chỉ của các nhà cung cấp dịch vụ được cấp bởi các cơ quan chức năng tương ứng tại quốc gia này sẽ được thừa nhận bởi nước thành viên khác trong khu vực. Đây là cơ sở để tạo điều kiện thuận lợi cho việc ra đời của các cam kết về di chuyển lao động có chuyên môn sau này của ASEAN.

Thứ hai, Tuyên bố Bali II. Đến năm 2003, trong Tuyên bố Bali II, cùng với việc đưa ra khái niệm AEC, Tuyên bố cũng đã định dạng mô hình của AEC bao gồm bốn nội dung cơ bản, trong đó có nội dung về xây dựng ASEAN thành một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất.

Thứ ba, Hiến chương ASEAN. Năm 2007, Hiến chương ASEAN ra đời, bản Hiến chương đã bổ sung thêm nội dung “doanh nhân, chuyên gia, nhân tài và lao động được di chuyển thuận lợi” so với Tuyên bố Bali II.

Thứ tư, Kế hoạch tổng thể xây dựng AEC và Lộ trình chiến lược AEC. Cũng trong năm 2007, kế hoạch tổng thể xây dựng AEC và lộ trình chiến lược AEC đã cụ thể hóa nội dung về di chuyển doanh nhân, chuyên gia, nhân tài tại Hiến chương ASEAN thành một trong bốn nội dung tự do hóa các yếu tố sản xuất của thị trường; trong đó tự do di chuyển lao động có chuyên môn nằm trong nội dung xây dựng  một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất.

Thứ năm, Hiệp định ASEAN về là di chuyển thể nhân (MNP) hay còn gọi là di chuyển tự nhiên nhân. Ngày 19/11/2012 tại Phnom Penh, Campuchia, Hiệp định ASEAN về di chuyển thể nhân được các Bộ trưởng kinh tế các nước thành viên ký kết. Đây là một thỏa thuận toàn diện về thương mại dịch vụ theo phương thức 4 và không thiết lập việc di chuyển tự do của lao động; chỉ rõ sự di chuyển của bốn nhóm tự nhiên nhân có thể được cam kết: (1)Du khách kinh doanh, (2)Những người di chuyển trong nội bộ doanh nghiệp, (3)Các nhà cung cấp dịch vụ theo hợp đồng và (4)Một số trường hợp khác được quy định trong biểu cam kết. Hiệp định về di chuyển tự nhiên nhân bao gồm tất cả các lĩnh vực dịch vụ, không bao gồm các lĩnh vực phi dịch vụ, nêu r “các quốc gia cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển thể nhân, hướng tới tự do hóa lao động có kỹ năng trong ASEAN”. Sự di chuyển của các lao động có kỹ năng liên quan đến thương mại dịch vụ cũng giống như quy định về di chuyển thể nhân theo phương thức 4 của GATS trong WTO. Tuy nhiên, “thương mại tự do theo phương thức 4 mới chỉ dừng lại ở các thỏa thuận”

Thứ sáu, các quy định về di chuyển lao động trong AEC. Các sáng kiến về tự do di chuyển lao động có chuyên môn nằm trong nội dung về xây dựng một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất một trong bốn trụ cột để xây dựng AEC. Trong đó về an ninh chính trị AEC sẽ tăng cường giải pháp để chống lại nạn buôn bán người và bảo vệ nạn nhân của tình trạng buôn bán người. Đối với tự do di chuyển lao động có chuyên môn, các quốc gia thành viên cho phép và tạo thuận lợi trong việc nhập cảnh cho các tự nhiên nhân tham gia vào thương mại hàng hóa, dịch vụ  và đầu tư trong khu vực, nỗ lực hài hòa hóa và tiêu chuẩn hóa các quy định liên quan đến sự di chuyển của các tự nhiên nhân.

Để hỗ trợ các MRA, ASEAN đã xây dựng Khung Tham chiếu Trình độ ASEAN (AQRF), giúp so sánh các loại bằng cấp giữa các nước thành viên khi đưa ra một điểm chuẩn thống nhất cho những khuôn khổ bằng cấp hiện có. Việc phê chuẩn khung tham chiếu này nhằm mục đích tạo thuận lợi cho việc thực hiện các Thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau trong ASEAN. Đây được coi là một sáng kiến trong việc tạo điều kiện cho di chuyển lao động có chuyên môn.

Dự thảo ăn kiện khung của ASEAN về bảo vệ và thúc đẩy quyền của người lao động di trú. Đây là hai văn kiện quan trọng đánh dấu bước tiến mới của Cộng đồng ASEAN trong việc nhận thức tầm quan trọng của người lao động di trú cũng như việc bảo vệ các quyền của họ. Đồng thời đây là hai văn kiện mang tính định hướng cho quá trình xây dựng và thực hiện các văn kiện khác có liên quan đến vấn đề người lao động di trú.

Tuyên bố Cebu về lao động di cư kêu gọi cả nước gửi và nước tiếp nhận lao động cùng thúc đẩy “toàn bộ tiềm năng và phẩm giá của lao động di cư trong không khí tự do, bình đẳng và ổn định” theo pháp luật trong nước. Ở nước tiếp nhận lao động, tuyên bố nhấn mạnh “bảo vệ việc làm, trả lương công bằng và phù hợp, tăng khả năng tiếp cận đầy đủ với điều kiện sống và làm việc bền vững cho lao động di cư” (Điều 8). Tuyên bố này cũng yêu cầu “các cơ quan hữu quan trong ASEAN phải phát triển một công cụ ASEAN để bảo vệ và xúc tiến quyền của lao động di cư” qua đó giám sát tiến trình thông qua Hội nghị Bộ trưởng ASEAN thường niên (Điều 22).