Đặc trưng kinh tế thị trường theo định hướng XHCN ở Việt Nam

Nhiệm vụ hiện nay là xác định nội dung định hướng XHCN
Đó là thể chế kinh tế mà trong đó thị trường và quan hệ thị trường ngày càng được xxác lập là vai trò quyết định đối với sản xuất kinh doanh. Nền kinh tế có nhiều thành phần cạnh tranh, có trình độ xã hội cao, thúc đẩy sự kết hợp hài hoà giữa sản xuất và tiêu dùng. Nhà nước dùng luật pháp, kế hoạch định hướng và chính sách kinh tế dẫn dắt thị trường phát triển lành mạnh, dùng chính sách điều tiết, phân phối đảm bảo phúc lợi cho toàn dân thực hiện công bằng xã hội.

1. Nền kinh tế nước ta là nên kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo.

Nền kinh tế nước ta tồn tại ba loại hình thức sở hữu cơ bản: sở hữu toàn dân, sở hữu tư nhân, sở hữu tập thể. Từ ba loại hình sở hữu cơ bản đó hình thành nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh. Do đó không chỉ ra sức phát triển các thành phần kinh tế thuộc chế đọ công hữu, mà còn phải khuyến khích phát triển các thành phần kinh tế thuộc sở hữu tư nhân để hình thành nền kinh tế thị trường rộng lớn bao gồm các đơn vị kinh tế thuộc chế độ công hữu, các đơn vị kinh tế tư doanh, các hình thức hợp tác liên doanh giữa trong và ngoài nước, các hình thức đan xen và thâm nhập vào nhau giữa các thành phần kinh tế đều có thể tham gia thị trường bình đẳng.

Trong cơ cấu kinh tế nhiều thanh phần ở nước ta, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. “Kinh tế nhà nước phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, là lực lượng vật chất quan trọng và là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Doanh nghiệp nhà nước giữ vị trí then chốt; đi đầu ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ; nêu gương về năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế – xã hội và chấp hành pháp luật”. Việc xác lập vai trò chủ đạo của nền kinh tế nhà nước là vấn đề có tính nguyên tắc và là sự khác biệt cơ bản giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với kinh tế thị trường tư bản. Tính định hướng xã hội chủ nghĩa của kinh tế thị trường ở nước ta đã quy uđịnh kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần. Bởi lẽ, mỗi một chế độ xã hội đều có một cơ sở kinh tế tương ứng với nó, kinh tế nhà nước, nói đúng ra kinh tế dựa trên chế độ công hữu bao gồm nhà nước và kinh tế hợp tác, tạo cơ sở kinh tế cho chế độ xã hội mới – xã hội chủ nghĩa.

Việc vin vào tình trạng hoạt động kém hiệu quả của nền kinh tế nhàn nước trong thời gian qua để phủ định sự cần thiết kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo là sai lầm về lý luận. Vấn đè chủ yếu không phải là phủ định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, mà là cơ cấu lại kinh tế nhà nước và đổi mới cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước để chúng hoạt động có hiệu quả. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một trong những giải pháp cơ bản để cơ cấu lại khu cực kinh tế nhà nước và cải thiện căn bản cơ chế quản lý doanh nghiệp. Nhà nước thông qua chế độ tham dự cổ phần để khống chế hoạt động của các doanh nghiệp theo định hướng của nhà nước.

2. Sự phát triển kinh tế gắn với giải quyết các vấn đề xã hội .

Đây là đạc trưng nổi bật nhất cuẩ thể chế thị trườngXHCN. Hai mặt kinh tế và xã hội của nền kinh tế thị trường chủ động kết hợp với nhau qua luật pháp, chính sách kinh tế và chíh sách xã hội. Thực hiện phúc lợi xã hội thông qua ngân sách đề ra vừa khuyến khích mọi người làm giàu chính đảng và tăng thu nhập cho nên kinh tế quốc dân. Chúng ta phải gắn kinh tế, xã hội, quốc phòng thành mô tả thống nhất bảo đảm ổn định chính những quốc gia, từng bước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế xã hội và công bằng xã hội, không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân.

Sự thành công của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không chỉ dừng lại ở tốc độ tăng trưởng mà còn phải không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống, tiền lương, thu nhật thực tế tăng mạnh y tế, giáo dục phát triển); sự phân hoá giàu nghèo không làm ảnh hưởng tới phúc lợi xã hội không làm đảo lộn vị trí xã hội tương đối của đa số dân chúng, cơ chế thị trường không thể dẫn tới sự xuống cấp thậm chí thoái hoá trong lĩnh vực văn hoá xã hội và các quan hệ đạo đức trong xã hội. Vì thế đặc trưng quan trọng và không thể thiếu được của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là giải quyết các vấn đề xã hội.

3. Tăng trưởng và phát triển bền vững:

Thực hiện mục tiêu tăng trưởng và phát triển bền vững ở một nước kém phát triển như nước ta là điều không đơn giản. Không tăng trưởng và không phát triển bền vững thì không thể thực hiện được mục tiêu “dân giàu, nước mạnh”, “xã hội công bằng văn minh” và XHCN được.
Tăng trưởng kinh tế gắn liền với sự lớn mạnh của nhà nước, có tăng trưởng kinh tế mới có tăng thêm thu nhập cho nền kinh tế, nhà nước có điều kiện nâng cao vai trò củ mình trong các hoạt động xã hội. Suy cho cùng bất cứ nhà nước cũng muốn lớn mạnh do vậy rất cần có tiềm lực về kinh tế. Nhứng để tăng trưởng ổn định thì cần yếu tố phát triển bền vững. Ngày nay phát triển bền vững được đặt ra cấp bách hơn bao giờ hét, nổi lên hai mục tiêu cơ bản: tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái. Kinh nghiệm các nước đi trước cho thấy cần giải quyết vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái ngay từ buổi đầu của phát triển kinh tế.

4.Tốc độ phát triển kinh tế cao

Đây là yêu cầu rất quan trọng của định hướng xã hội chủ nghĩa, nhưng cũng không phải l à điều kiện đủ bởi lẽ nhiều nước có nền kinh tế phát triển cao nhưng lại không phải có nền kinh tế xã hội chủ nghĩa.
Trong nền kinh tế thị trường, hệ thống thị trường phải được phát huy đầy đủ mỗi thức thể kinh tế có lợi ích riêng và là chủ thể của thị trường, tham gia hoạt động cạnh tranh với nhau và hình thành một thị trường, một mạng lưới sản xuất xã hội có trật tự. Do đặc trưng của cơ chế thị trường, lấy lợi nhuận làm mục tiêu cạnh tranh là môi trường cạnh tranh, vì vậy bắt buộc tất cả các thể chế kinh tế đều phải hoạt động với tốc độ cao để có thể đứng vững trên thị trường đầy tính cạnh tranh này.

5. Vai trò lãnh đạo, quản lý của nhà nước.

Đây là một điều kiện quan trọng bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế nước ta. Trong nền kinh tế thị trường chạy theo lợi nhuận, trong môi trường cạnh tranh, cho nên nảy sinh rất nhiều vấn đề phức tạp mà cần có nhà nước mới có thể giải quyết được. Vì thế chúng t a muốn xây dựng thành công nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa chúng ta không thể không nói tới vai trò quản lý của nhà nước. Vai trò này được thể hiện bằng hệ thống pháp luật bảo vệ quyền tự do, dân chủ, công bằng xã hội bằng phân phối và mở rộng phúc lợi xã hội cho toàn dân, bằng hệ thống hàng hoá công cộng; đồng thời mở rộng và hướng dẫn hỗ trợ các thành phần kinh tế cùng phát triển.

6. Nền kinh tế thị trường nước ta là nền kinh tế mở, hội nhập với kinh tế thế giới và khu vực.

Thực ra đây không phải chỉ là đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà xu hướng chung của các nền kinh tế trên thế giới hiện nay. “Không có dân tộc nào bị phá sản vì thương mại”. Nhưng ở đây muốn nhấn mạnh sự khác biệt nền kinh tế mà chúng ta đang xây dựng với nền kinh tế đóng, khép kín trước đổi mới. Trong điều kiện kinh tế hiện nay chỉ có mở của kinh tế hội nhập vào kinh tế khu vực và thế giới mới thu hút được vốn, kỹ thuật công nghệ hiện đại, kinh nghiệm quản lý tiên tiến để khai thác tiềm năng và thế mạnh của nước ta, thực hiện phát triển kinh tế thị trường theo kiểu rút ngắn.

Thực hiện mở của kinh tế theo hướng đa dạng hoá các hình thức kinh tế đối ngoại, thị trường trong nước gắn với thị trường khu vực và thế giới, thự hiện những thông lệ trong quan hệ kinh tế quốc tế, nhưng vẫn giữ được độc lập chủ quyền và bảo vệ được lợi ích quốc gia, dân tộc trong quan hệ kinh tế đối ngoại. Thực hiện chính sách hướng mạnh về xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu những sản phẩm mà trong nước sản xuất có hiệu quả. Điều này đã được Đảng ta khả định trong văn kiện đại hội Đảng VIII: “Xây dựng một nền kinh tế mở, hội nhập với khu vực và thế giới, hướng mạnh mẽ về xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu bằng những sản phẩm trong nước sản xuất có hiệu quả.
Để hội nhập đầy đủ vào khu vực mậu dịch tự do Đông Nam Á (AFTA – ASEAN Free Trade Area) và tổ chức thương mại thế giới (WTO – World Trade Organization), cần có sự chuẩn bị tích cực ngay từ bây giờ không chỉ ở cấp trung ương, mà cả ở cấp cơ sở, các doanh nghiệp phải tính đến điều kiện hoạt động khi hội nhập để có biện pháp nâng cao khả năng cạnh tranh, nhờ đó tồn tại và phát triển.

7. Sự phát triển kinh tế thị trường gắn liền với việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc.

Khi chuyển nền kinh tế nước ta sang kinh tế hàng hoá vận động theo cơ chế thị trường, thì cũng nảy sinh trong đời sống thực tế những hiện tượng như: thương mại hoá cả những quan hệ xã hội, sống vụ lợi, sùng bái đồng tiền, coi thường các giá trị nhân văn làm sói mòn truyền thống văn hoá và đạo đức dân tộc. Việc mở của và hội nhập những yếu tố văn hoá lai căng, mất gốc, xa lạ thuần phong mỹ tục của dân tộc.

Chúng ta coi việc vây dựng và phát triển kinh tế thị trường là phương tiện, con đường thực hiện mục tiêu xã hội chủ nghĩa, chứ không phải phát triển kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa. Vì vậy, khi xây dựng nền kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, hội nhập với khu vực và thế giới phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hoá các dân tộc trên thế giới làm giàu đẹp thêm văn hoá Việt Nam. Như cố tổng bí thư Đỗ Mười đã nói: “Trong điều kiện mở rộng các quan hệ đối ngoại, càng phải coi trọng giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc đi với tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại để làm giàu văn hoá của ta, ngăn chặn sự xâm nhập của các sản phẩm văn hoá độc hại, lai căng, mất gốc.