Đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống xe buýt TPHCM

1. Mặt tích cực

– Giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2020, vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt đóng vai trò then chốt và là nhiệm vụ chiến lược của các đô thị trong việc khắc phục ùn tắc giao thông, kiềm chế tai nạn giao thông và giảm ô nhiễm môi trường.

– Đi xe buýt rất an toàn, lại tránh được mưa nắng, bụi đường, không va chạm với phương tiện khác, khỏi phải lo điều khiển phương tiện né, tránh trong “rừng xe cộ”… Ưu điểm nổi bật khác là giá vé đi xe buýt rẻ hơn hẳn so với hầu hết các phương tiện cơ giới khác.

Mỗi lộ trình ký hiệu bằng con số nhất định. Hiện tại có hơn 100 tuyến đi khắp thành phố Hồ Chí Minh và khu vực lân cận. Có thể tìm tuyến dễ dàng trên mạng. Có những tuyến ở khu du lịch không được tài trợ, giá vé sẽ cao hơn các tuyến thông thường, nhưng không phải là đắt.

– Xe buýt hiện nay khá hiện đại, xe nào cũng có điều hòa. Khi bước lên xe từ đầu bến, mua ngay vé bán bằng máy tự động, máy sẽ trả lại tiền dư, tuyến xa nhất, có trợ giá, cước cũng chỉ 7.000đ/tuyến. Chờ vài phút là xe rời bến. Nếu xe đã đầy không còn chỗ, nên đi xe tiếp theo, không nên vội lên xe quá đông, nhất là người lớn tuổi. Mỗi tuyến xe buýt đều có giờ quy định, việc đón trả khách theo đúng điểm đỗ.

2. Mặt tiêu cực

2.1. Hệ thống mạng lưới, tài xế tuyến còn thiếu

Hiện nay TP có 148 tuyến xe buýt. Trong số 3.096 xe buýt đang hoạt động, có tới khoảng 1.700 – 1.800 xe cần thay thế vì không đáp ứng các điều kiện thân thiện với môi trường như khí thải vượt tiêu chuẩn cho phép. Hiện cũng có tình trạng nhiều tài xế xe buýt xin nghỉ việc do điều kiện làm việc khắc nghiệt, áp lực thời gian mà các HTX xe buýt đặt ra khiến nhiều tài xế xe buýt phải “đua” để kịp thời gian quay vòng, tạo tâm lý ức chế cho các tài xế.Ngoài ra, quy chuẩn mới của bộ GTVT về việc cấp GPLX cho tài xế tốt nghiệp cấp II trở lên cũng gây thiếu hụt lực lượng tài xế khi buýt khi 1 số tài xế già muốn đổi lên dấu E GPLX để lái được xe trên 30 chỗ nhưng lại không đổi được vì chưa tốt nghiệp cấp II.

2.2. Chất lượng cơ sở hạ tầng cho xe buýt còn thấp

Nhiều xe buýt bị hư hỏng, xuống cấp, vẫn đang được sử dụng để vận chuyển hành khách tại TP.HCM. Đối với xe chất lượng cao, phương tiện đang xuống cấp trầm trọng, với hệ thống máy lạnh gần như không còn khả năng làm lạnh, ghế da ngồi lên chẳng khác ghế gỗ; cộng với việc tài xế chạy không thèm để ý đến “ổ gà, ổ voi” trên đường cứ thế nhấn ga, khiến có hành khách phải nôn thốc, nôn tháo.

Xe buýt nhanh còn có thể chấp nhận được, xe buýt thường còn tồi tàn hơn rất nhiều, hầu hết hệ thống dàn lạnh ở các tuyến buýt đều hỏng hóc gần như không còn tác dụng; ghế ngồi ngoài việc cứng như gỗ còn bị rách, trông hết sức tơi tả; màu sơn xe thì bong tróc, động cơ xả khói đen mù mịt.

Hầu hết số xe buýt hoạt động trên địa bàn TP.HCM hiện đã có tuổi thọ gần chục năm, nên cần phải đại tu. Tình trạng xuống cấp của các xe hiện nay thường gặp trên rất nhiều các tuyến xe buýt. Theo sở Giao thông vận tải TP.HCM, để xảy ra tình trạng xe buýt xuống cấp là trách nhiệm của các đơn vị kinh doanh xe buýt, bởi lẽ, việc đại tu xe buýt là việc làm của các đơn vị kinh doanh xe buýt. Điều này trong đơn giá chi phí vận chuyển hành khách công cộng bằng xe buýt trên địa bàn TP.HCM do UBND TP.HCM phê duyệt để trợ giá cho các đơn vị vận tải đã tính đầy đủ các chi phí bảo dưỡng, sửa chữa theo quy định.

Đa số các doanh nghiệp kinh doanh xe buýt đều cho rằng, về nguyên tắc, mỗi tháng mỗi xe buýt phải trích ra khoảng 10 triệu đồng tiền khấu hao phương tiện (theo tỷ lệ phần trăm khai thác được). Tuy nhiên, với mức trợ giá và mức khoán như hiện nay, các đơn vị hoạt động xe buýt đang gặp nhiều khó khăn, thu không đủ chi, không có khả năng trả nợ cho số tiền vay đầu tư phương tiện, huống chi có vốn tích lũy để tái đầu tư khi phương tiện hư hỏng lớn. Ngoài phần lỗi của chủ xe đã ăn vào tiền chi phí bảo dưỡng, để xảy ra tình trạng xe buýt xuống cấp ở các HTX xe buýt

2.3. Đội ngũ lái xe, tiếp viên thiếu trách nhiệm, coi thường hành khách

Không phải là hiếm tình trạng xe buýt chạy ẩu trên đường phố gây nên nỗi kinh hoàng cho những người tham gia giao thông. Các lái xe buýt chèn ép xe máy, xe đạp cùng chiều, lấn làn đường hay thình lình tấp vào lề đường mà không có tín hiệu đèn báo trước. Còn đối với những người đi xe, lo lắng xe tự ý bỏ bến thì ít (mặc dù không trong giờ cao điểm) mà nỗi lo lúc lên xuống nếu không nhanh chóng có thể bị ngã hay kẹp tay thì nhiều.

Ở một số xe, nhân viên nhà xe còn “vô tư” phát những đĩa nhạc, bài hát với nội dung xuyên tạc, thiếu lành mạnh dù trên xe có rất nhiều người già và sinh viên. Đó là chưa kể thái độ coi trọng người đi vé ngày hơn người đi vé tháng của nhân viên phục vụ trên xe. Vẫn biết áp lực về thời gian chạy xe, doanh số từ việc bán vé cũng như những mặt trái của công việc đem lại đối với những nhân viên xe buýt song những điều đó không thể được đem ra làm lý do biện hộ cho những hành vi, cách cư xử thiếu văn minh, lịch sự trên xe.

2.4. Hình thức quản lý khai thác chưa phù hợp và thiếu khoa học

Do phải bảo đảm tính lợi ích ấy mà hoạt động xe buýt cần được tổ chức dưới hình thức công quản. Theo hình thức này, Nhà nước đầu tư phương tiện rồi giao cho các đơn vị (tư nhân, hợp tác xã) khai thác. Nhà nước ấn định khung giá vé trên cơ sở (1) cho ngành xe buýt có tích lũy và (2) hỗ trợ kinh phí hoạt động. Với khung giá đó, đơn vị công quản lời ăn lỗ chịu và khi “công quản” mạnh lên rồi thì mua lại phương tiện của Nhà nước qua phương thức hóa giá, thậm chí có thể đầu tư thêm phương tiện để mở rộng quy mô hoạt động của mình. Các hợp tác xã chưa mạnh dạn đầu tư hệ thống và vận hành kinh doanh, chưa xem trọng đến lợi ích kinh tế-xã hội mà còn chạy theo lợi nhuận nhiều.

Công tác qui hoạch giao thông xe buýt còn nhiều hạn chế, còn ở tầm nhìn ngắn hạn, khi triển khai vào thực tế còn nhiều vấn đề giải quyết bấp bênh và chưa triệt để.

.2.5. Trong dân cư còn có quan điểm và nhận thức chưa đúng về vai trò của giao thông công cộng

Bên cạnh những mặt tích cực, hoạt động xe buýt còn nhiều bất cập: vẫn sử dụng vé giấy chứ chưa có vé tự động, chưa có hệ thống bán vé tập trung tại các siêu thị, nhà sách, trường học; tiền trợ giá liên tục tăng qua các năm nhưng lượng hành khách tăng không tương ứng. Lý do là các chi phí đầu vào (nhiên liệu, vật tư…) thời gian qua tăng hơn 40%.Đây là nguyên nhân khiến trợ giá xe buýt gặp nhiều khó khăn; xe buýt phải lưu thông vào làn xe cá nhân dẫn đến chạy không đúng giờ, nguy cơ gây tai nạn và ùn tắc giao thông.