Hướng di chuyển của các dòng di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN

Thứ nhất, dòng di chuyển nội khối của lao động có chuyên môn trong ASEAN nhiều năm được phân phối không đều giữa các quốc gia, xu hướng này được ghi nhận cả ở giai đoạn trước và sau năm 2015

Phần lớn dòng di chuyển là các dòng di chuyển lao động từ nước có mức tiền lương thấp tới nước có mức tiền lương cao hơn (Biểu đồ 3.3). Các nước thu hút nhiều lao động có chuyên môn cao nhất trong khối là nhóm nước có mức thu nhập cao như Singapore, Thái Lan và Malaysia. Ba quốc gia này là điểm đến chính của lao động di cư, chiếm gần 90% tổng số lao động di chuyển của khu vực và 97% tổng số lao động di cư giữa các nước trong ASEAN. Ở cả ba nước này, nguồn di cư lao động lại chịu chi phối bởi lao động đến từ một nước duy nhất: ở Singapore, 45% lao động nhập cư từ Malaysia; ở Malaysia, 42,6% lao động nhập cư từ Indonesia, và ở Thái Lan, 50,8% lao động nhập cư từ Myanmar.

Các quốc gia có nền kinh tế kém phát triển hơn như Indonesia hay các quốc gia có thu nhập thấp bao gồm (Lào, Campuchia, Myanmar,  iệt Nam) do sự hạn  chế của các ngành công nghiệp hiện đại cũng như nguồn FDI chảy vào nhỏ hơn so với các nước ASEAN khác nên các quốc gia này ít thu hút được lao động di cư có chuyên môn.

Quy mô di chuyển lao động có chuyên môn của ASEAN vào iệt Nam hiện nay khá nhỏ, chỉ chiếm 0,1% tổng số lao động  iệt Nam và chiếm 1,2% trong số  lao động có chuyên môn của ASEAN di cư trong nội khối (Xem Bảng 4, Phụ lục). Năm 2013 tổng số lao động nhập cư vào Campuchia là 4 .150 người trong đó các nhà quản lý là 705 người, chiếm 1,43% tổng lao động nhập cư vào quốc gia này (Xem Bảng 11, Phụ lục, Biểu đồ 3.4).

Biểu đồ 3.5 cho thấy phần lớn dòng di cư lao động năm 2015 của các quốc gia ASEAN nhập cư chủ yếu vào ba quốc gia là Thái Lan 55%, Malaysia 22% và Singapore 1 %. Lao động di chuyển trong ASEAN lại chủ yếu đến từ ba quốc gia  đó là Indonesia 18%, Malaysia 17% và Lào 14%. Số liệu trên cho ta thấy rằng phần lớn dòng di cư vẫn là di cư lao động từ các quốc gia có thu nhập thấp đến các quốc gia có thu nhập và mức sống cao hơn.

Thứ hai, lao động có chuyên môn của ASEAN đi làm việc tại nước ngoài trong những năm qua có xu hướng tăng lên nhưng thị trường thu hút lực lượng lao động này lại là các quốc gia nằm ngoài khối.

Sự phát triển nhanh chóng về mọi mặt trong những năm gần đây của các quốc gia ASEAN, cùng với chính sách khuyến khích xuất khẩu lao động đã khiến ASEAN không chỉ là nơi thu hút lực lượng lao động mà còn là nơi xuất khẩu nhiều lao động chất lượng cao.

Ở một số nước như: Thái Lan, Malaysia, Philippines lao động có chuyên môn di cư ra nước ngoài làm việc chiếm tỷ lệ khá cao; hiện tại số lao động di cư ra nước ngoài của Thái Lan, Malaysia chiếm khoảng 10-15% số lao động di cư quốc tế trong vùng. Ngay từ năm 2003, Malaysia có khoảng 60.000 lao động di cư quốc tế có chuyên môn cao trong tổng số 1,2-1,3 triệu lao động di cư quốc tế. Thái Lan có khoảng 70.000 lao động có chuyên môn cao trong tổng số 400.000 lao động di cư quốc tế. Lao động di cư ra nước ngoài của Philippines là nhiều nhất khu vực, hiện có 4,7 triệu người (không tính 2,5 triệu người định cư ở nước ngoài). Từ năm 2000, trung bình mỗi năm có 7 .000 lao động kỹ thuật và chuyên nghiệp Philippines  (phần lớn đã tốt nghiệp đại học) ra nước ngoài làm việc. Trong 6 năm qua, mỗi năm có tới 10.000 y sĩ, gần 13.000 nhân viên y tế Philippines sang làm việc ở Ả Rập Saudi, Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất, Anh, Ireland, Mỹ, Đài Loan, Israel và nhiều nơi khác.

Việt Nam, Lào, Myanmar hiện tham gia rất tích cực vào hoạt động xuất khẩu lao động, tuy nhiên do trình độ phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt trình độ của lực lượng lao động còn thấp nên chủ yếu vẫn là xuất khẩu lao động không có kỹ năng tay nghề. Ví dụ ở Việt Nam “năm 2013 trong số người đi xuất khẩu lao động có đến 4 % là lao động mới tốt nghiệp trung học cơ sở; ,1% lao động chưa tốt nghiệp tiểu học” [41, tr.88]. Xuất khẩu lao động có chuyên môn của Việt Nam cũng đã xuất hiện từ những năm 1 80 dưới hai dạng chủ yếu là xuất khẩu chuyên gia theo  chương trình của nhà nước và sự di cư của du học sinh. “Tuy nhiên con số này là rất khiêm tốn thường tập trung ở một số ngành nghề như nông nghiệp, giáo dục, y tế, xây dựng”. Những năm gần đây, lao động có chuyên môn của Việt Nam di cư sang các quốc gia ASEAN như Lào và Campuchia, tuy nhiên số lao động này chủ yếu là chuyên gia hoặc người lao động của các doanh nghiệp trúng thầu, nhận thầu hoặc đầu tư ra nước ngoài. Riêng đối với thị trường lao động của Singapore, người lao động có chuyên môn của Việt Nam chủ yếu làm việc theo hình thức thực tập sinh nâng cao tay nghề, theo hợp đồng cá nhân hoặc du học sinh sau khi học xong ở lại làm việc.

Sở dĩ lao động có chuyên môn của các quốc gia ASEAN di cư nội khối còn hạn chế, một phần do “thị trường chủ yếu mà lao động có chuyên môn của các quốc gia này di chuyển đến là Nhà nước Ả Rập vùng vịnh, Đông Á, Châu Âu, và Bắc Mỹ”; ví dụ, số lao động di cư của Việt Nam vào các quốc gia trong ASEAN “năm 1 0 chỉ chiếm 7% trong tổng số kiều dân ở nước ngoài của quốc gia này, và con số này còn tiếp tục giảm sau đó; những nước là đích đến chủ yếu của họ lại là các nước Ả Rập vùng vịnh, Đông Á, Châu Âu, và Bắc Mỹ”.

Những năm gần đây, Khu vực Đông Nam Á gồm: Malaysia, Singapore, Brunei, Philippines, Lào và Campuchia đã thu hút được nhiều lao động Việt Nam. Tuy nhiên đây vẫn chưa phải là thị trường xuất khẩu lao động chính của quốc gia này. Phân theo khu vực, Đông Bắc Á gồm Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ma cao vẫn là khu vực đầu tầu tiếp nhận khoảng 63.  4 lao động, chiếm 72,59% tổng số   lao động di cư của Việt Nam năm 2013. Khu vực Đông Nam Á gồm Malaysia, Singapore, Brunei, Philippines, Lào và Campuchia chỉ đứng thứ hai về số lượng, thu hút khoảng 16.8 2 người, chiếm 19,16% tổng số lao động đưa đi. Khu vực Trung Đông tiếp nhận 4.1 7 lao động, chiếm 4,76% tổng số lao động xuất khẩu của Việt Nam. Năm 2016 tổng số lao động Việt Nam gửi ra nước ngoài làm việc là 126.2 6 người đến 28 quốc gia trên thế giới trong đó chỉ có 2.07 người được gửi sang Malaysia.

Như vậy, có thể thấy dòng dịch chuyển của lao động có chuyên môn giữa các quốc gia thành viên ASEAN trong nhiều năm qua diễn ra tương đối chậm và chỉ tập trung vào một số quốc gia có mức sống và thu nhập cao. Sau năm 2015 có thể thấy sự chuyển biến tích cực khi mà dòng dịch chuyển lao động có chuyên môn cao gia tăng trong nội khối, tuy nhiên sự gia tăng này lại diễn ra rất chậm và quy mô và tốc độ gia tăng không nhiều.