Khái niệm, đặc điểm và phân loại kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ

Bất cứ quốc gia nào trong quá trình phát triển, trước tiên đều thực hiện xây dựng cơ sở hạ tầng, trong đó hạ tầng giao thông giữ vai trò trọng yếu. Theo Nguyễn Hồng Thái (2018) [64], cơ sở hạ tầng giao thông là toàn bộ cầu, đường, các công trình phục vụ liên quan, hệ thống công nghệ và trang thiết bị quản lý đóng vai trò nền tảng cho các hoạt động kinh tế – xã hội. Trong đó, KCHTGTĐB là bộ phận giữ vai trò quan trọng nhất, là huyết mạch của hệ thống GTVT.

Trong đó, công trình đường bộ là bộ phận quan trọng nhất. Công trình đường bộ gồm đường bộ, nơi dừng xe, đỗ xe trên đường bộ,…. Đường bộ là bộ phận chủ yếu trong công trình đường bộ. Đường bộ gồm đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ. Theo định nghĩa trên, cho thấy KCHTGTĐB bao gồm hai loại là (1) hạ tầng giao thông tĩnh, gồm bến xe; bãi đỗ xe; nhà chờ xe…. và (2) hạ tầng giao thông động, gồm đường; cầu; cầu vượt; nút giao thông…

Có thể hiểu, KCHTGTĐB là các đường giao thông và các loại cầu, hầm đường bộ cùng những cơ sở vật chất khác phục vụ cho việc vận chuyển trên bộ. Mỗi quốc gia có mạng lưới giao thông đường bộ đảm bảo cho sự lưu thông thông suốt và an toàn. Mạng lưới giao thông đường bộ là tập hợp các con đường, các tuyến vận chuyển, các công trình trên tuyến vận chuyển, các công trình khác. Tập hợp các hạ tầng giao thông đường bộ được kết nối với nhau hình thành nên mạng lưới giao thông đường bộ.

Đặc điểm kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ

Nghiên cứu của Phạm Thị Tuyết (2018) [73] đã chỉ ra đặc điểm của giao thông đường bộ hay Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2013) [42] cũng nêu đặc trưng của KCHTGTĐB. Căn cứ vào vai trò, tính chất của loại dịch vụ công này, có thể đưa ra đặc điểm kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ như sau:

Đặc trưng cơ bản của KCHTGTĐB là tồn tại và phát huy tác dụng lâu dài, chủ yếu mang tính phục vụ. Hệ thống KCHTGTĐB mang tính xã hội rộng lớn và sâu sâu sắc, được xây dựng chủ yếu mang tính chất phục vụ lợi ích cộng đồng, nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại của tất cả các tổ chức, cá nhân trên cơ sở người sử dụng phải tuân thủ các quy định khi tham gia giao thông.

KCHTGTĐB được đầu tư phát triển đi trước một bước, mở đường cho các hoạt động kinh tế xã hội tiếp theo.

Các công trình đường bộ không tồn tại và vận hành độc lập mà kết nối, liên hoàn, hỗ trợ nhau tạo thành hệ thống giao thông từ quốc lộ, tỉnh lộ, đường đô thị, đường giao thông nông thôn. Nếu để xảy ra ách tắc giao thông ở một đoạn, tuyến có thể dẫn đến ách tắc trên toàn hệ thống, hoặc một và nhiều vùng.

KCHTGTĐB là tài sản cố định, thời gian tồn tại lâu dài và chịu tác động mạnh của tự nhiên. Vì vậy, việc bảo dưỡng, bảo trì nhằm khắc phục hao mòn hữu hình và vô hình là rất quan trọng để phát triển KCHTGTĐB.

KCHTGTĐB thuộc về khu vực công, mang tính chất hàng hóa công cộng không thuần túy.

Phân loại kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ

Căn cứ vào những tiêu chí khác nhau sẽ có sự phân loại mạng lưới kết cấu hạ tầng đường bộ khác nhau.

Theo cấp quản lý, KCHTGTĐB bao gồm đường quốc lộ; hệ thống đường địa phương (đường tỉnh, đường huyện, đường xã), đường đô thị; đường chuyên dụng.

-Theo nguồn vốn đầu tư, KCHTGTĐB bao gồm (i) Đường bộ đầu tư bằng vốn ngân sách nhà nước. (ii) Đường bộ do nhà nước đầu tư bằng vốn vay và thu phí hoàn vốn. Đây là loại đường mà Nhà nước cho phép chủ đầu tư là các cơ quan quản lý nhà nước về đường bộ vay vốn để đầu tư, sau đó thu phí hoàn trả vốn vay. (iii) Đường bộ được đầu tư bằng vốn liên doanh. Nghĩa là Nhà nước đầu tư một phần, phần đường bộ còn lại do các đối tác khác đầu tư. (iv) Đường bộ đầu tư để kinh doanh. Loại đường này do các cá nhân, tổ chức tự đầu tư khai thác khi được các cơ quan có thẩm quyền của nhà nước cho phép; bao gồm hình thức BOT và các loại hình kinh doanh khác; hết thời hạn khai thác, kinh doanh, chủ đầu tư phải chuyển giao công trình đường bộ này cho nhà nước quản lý.