Kinh nghiệm phân cấp quản lý ngân sách của Thái Lan

Tháng 11 năm 1999, Thái Lan ban hành một đạo luật quan trọng về phân cấp là Luật Kế hoạch và trình tự phân cấp (Act of Decentralization Plan and Procedures). Căn cứ vào đạo luật này, một uỷ ban đặc biệt bao gồm đại diện của cơ quan chính phủ, CQĐP và giới chuyên môn, có tên gọi là Uỷ ban Phân cấp quốc gia đã được thành lập và có nhiệm vụ đề ra kế hoạch phân cấp và cũng qui định rõ chức năng, quyền hạn hành chính, thu thuế và phí giữa CQTW và CQĐP.

Về hình thức, ở Thái Lan có ba cấp chính quyền là CQTW, chính quyền tỉnh và chính quyền cơ sở. Nhưng về thực chất, có 5 kiểu cơ quan tự chủ địa phương: ở thành thị có thành phố, quận (tiếng Thái là Thesaban), ở nông thôn có các Cơ quan hành chính tỉnh, cơ quan hành chính xã (Tambon) và các uỷ ban vệ sinh môi trường hay còn gọi là các hạt vệ sinh. Mỗi hình thức cơ quan tự chủ địa phương này đều hoạt động theo một đạo luật riêng. Những hình thức cơ quan tự chủ địa phương của Thái Lan đã tồn tại từ lâu, kể từ hiến pháp quân chủ lập hiến đầu tiên của Thái Lan năm 1933. Mặc dù ở Thái Lan cũng có huyện nhưng huyện không phải là cơ quan hành chính độc lập mà thuộc thẩm quyền hành chính của Cơ quan hành chính tỉnh.

Điểm đáng chú ý trong quá trình phân cấp của Thái Lan là sự thành lậpcác CQĐP ở cơ sở với tư cách là cơ quan tự chủ, hay còn gọi là Tambon, tương đương như xã ở Việt Nam. Sau 2 năm thực hiện đạo luật phân cấp, số cơ quan hành chính xã đã tăng từ 2761 lên đến 6746. Và kể từ sau hiến pháp 1997, rất nhiều hạt vệ sinh đã được nâng cấp lên thành Cơ quan hành chính Tambon, hoặc thành Thesaban. Điểm đáng chú ý nữa là những cơ quan tự chủ địa phương này hoạt động độc lập với nhau và chỉ chịu sự giám sát của CQTW thông qua Cục CQĐP thuộc Bộ Nội vụ.

Đạo luật phân cấp đã cố gắng phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của cáccơ quan tự chủ địa phương. Chẳng hạn như trong lĩnh vực dịch vụ công, Cơ quan hành chính Xã có nhiệm vụ: 1) cải tạo và duy tu đường sá, nước và nước thải, 2) dịch vụ công 3) xây dựng và duy tu bảo dưỡng, còn Cơ quan hành chính Tỉnh có nhiệm vụ 1) điều phối và phối hợp các Cơ quan tự chủ địa hương khác trong vùng, 2) cải tạo và duy tu các kênh đường thủy trong đất liền kết nối với các khu vực tự chủ địa phương khác, 3) thiết lập và duy trì hệ thống xử lý nước thải thống nhất, 4) hỗ trợ chính phủ hay các cơ quan tự chủ địa phương khác trong việc phát triển địa phương.

Đạo luật phân cấp cũng qui định rõ mọi nhiệm vụ, chức năng hay trách nhiệm nào thuộc phạm vi trách nhiệm của CQTW nếu trùng với những chức năng của CQĐP qui định trong luật phân cấp thì phải được chuyển giao cho CQĐP.

Tuy nhiên, vẫn còn có nhiều điểm trùng nhau trong chức năng và quyền hạn giữa các cơ quan CQĐP. Ví dụ cả cơ quan hành chính tỉnh và cơ quan hành chính xã đều có nhiệm vụ phát triển công nghiệp, du lịch, văn hoá, thể thao địa phương, bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương, phòng chống thiên tai, duy trì an ninh khu vực, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Về phân cấp NS, CQĐP được thu khá nhiều loại thuế. Chẳng hạn như Cơ quan hành chính xã được phép thu thuế nhà đất, thuế GTGT, thuế hàng hóa và các loại phí sử dụng.

Thành công nổi bật của phân cấp ở Thái Lan là tăng tính tự chủ của chính quyền cơ sở, mà trong đó phải kể đến tự chủ trong chi tiêu với nguồn thu tăng lên. Tuy nhiên, tỷ lệ chi tiêu tăng lên của CQĐP là nhờ có khoản NS và tài trợ tăng lên được chuyển đồng thời với các nhiệm vụ từ CQTW xuống. Nội dung công việc chủ yếu liên quan đến những những khoản chi tiêu cho những dịch vụ công có qui mô nhỏ như cải tạo đường sá, cầu cống, kênh mương thuỷ lợi, cấp và thoát nước. Việc chuyển giao quyền hạn thu thuế vẫn chưa được thực hiện.

Mặc dù vậy, sự chi phối của CQTW đối với CQĐP ở Thái Lan vẫn còn rất mạnh. Có thể nói “tỉnh” ở Thái Lan không hẳn là một cơ quan hành chính địa phương mà chỉ là một cơ quan đóng tại cơ sở của CQTW và chịu trách nhiệm giám sát CQĐP trong phạm vi tỉnh đó. Người đứng đầu cơ quan hành chính tỉnh (Thị trưởng) có những quyền hạn như 1) phê chuẩn kế hoạch phát triển 5 năm của các cơ quan tự chủ, 2) phê duyệt NS hàng năm và NS bổ sung, 3) mở rộng, gia hạn và giải thể hội đồng địa phương, và 4) bổ nhiệm, bãi nhiệm người đứng đầu các cơ quan chấp hành các cơ quan tự chủ và thành viên của các uỷ ban chấp hành.

Có một số vấn đề như: các kế hoạch chuyển giao nguồn nhân lực chưa được tiến hành. Những đối tượng nằm trong diện phải chuyển thành công chức địa phương có biểu hiện phản đối ngấm ngầm và công khai. Do vậy, điều này có vẻ khó thực hiện trong thực tế.

Hơn nữa, quá trình phân cấp ở Thái Lan về thực chất là sự tản quyền dưới danh nghĩa phân cấp. Cụ thể là trong lĩnh vực giáo dục và y tế khuynh hướng rõ ràng là theo hướng tản quyền. Bộ giáo dục đang có kế hoạch chia đất nước thành 295 “khu giáo dục” dựa trên đơn vị huyện, và thành lập các “cơ quan giáo dục” ở những vùng này và uỷ quyền cho họ về giáo dục địa phương.

Bộ Y tế cũng có kế hoạch chia các dịch vụ y tế khu vực thông qua việc thiết lập một “Uỷ ban Y tế vùng” ở mỗi tỉnh với thành viên từ các cơ quan tự chủ địa phương và các tổ chức tư nhân. Điều này có lẽ chỉ để giải quyết tình trạng tập trung quá mức về giáo dục và y tế của Trung ương chứ không phải là phân cấp.

Tuy nhiên, nó cũng có mặt tích cực là thúc đẩy cạnh tranh, các sáng kiến địa phương, tính hiệu quả và chất lượng dịch vụ tốt hơn bằng việc uỷ quyền cho các cơ quan được thiết lập tại địa phương.

Một điểm cần chú ý nữa là Tambon (xã) được coi là đơn vị hành chính độc lập nhưng dân số thường quá nhỏ, năng lực tài chính yếu nên phân cấp thường dẫn đến cung cấp dịch vụ công không hiệu quả theo qui mô.