Lịch sử hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp

Hệ thống thông tin kế toán – Accounting Information System (AIS) là hệ thống thông tin, thu thập, ghi nhận, xử lý dữ liệu và cung cấp thông tin tài chính, kế toán và thông tin phi tài chính cho các đối tượng sử dụng thông tin cho việc ra quyết định, cũng như các bên liên quan khác (Romney & Steinbart, 2015). Thuật ngữ hệ thống thông tin kế toán thường được gắn liền với hệ thống kế toán trong môi trường ứng dụng công nghệ thông tin – nhất là trong điều kiện tiến bộ công nghệ thông tin hiện nay. Các nghiên cứu trên thế giới về AIS đã chứng minh rằng, AIS gắn liền và tác động đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp (Elena và cộng sự 2011; Soudani, 2012), hoặc xác định ảnh hưởng của hệ thống thông tin đến lợi ích của hệ thống hỗ trợ ra quyết định (Roodposhti và cộng sự 2012). Trong những năm gần đây, công nghệ thông tin phát triển vô cùng nhanh chóng và ảnh hưởng đến toàn bộ hoạt động quản trị, kinh doanh của doanh nghiệp (Granlund, 2009). Trong tình hình đó, hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp bị ảnh hưởng rất lớn và có nhiều thay đổi. Ảnh hưởng của công nghệ thông tin đến hệ thống thông tin kế toán với 2 tác động trực tiếp và gián tiếp. Tác động trực tiếp đến cách thức thu thập, xử lý dữ liệu và cung cấp thông tin kế toán; đồng thời tác động gián tiếp thông qua các ảnh hưởng đến cách thức kinh doanh của doanh nghiệp như kinh doanh thương mại điện tử hay việc triển khai ERP trong doanh nghiệp. Các lĩnh vực liên quan đến ứng dụng tiến bộ công nghệ như các dịch vụ web, ứng dụng di động, điện toán đám mây, quản trị quy trình kinh doanh, công cụ kỹ thuật hỗ trợ kiểm toán điện toán hoá hay hệ thống dữ liệu lớn tạo ra cơ hội và thách thức đối với hệ thống thông tin kế toán (Belfo & Trigo, 2013), điều này đòi hỏi hệ thống thông tin kế toán cần thay đổi và “hội nhập” với những thay đổi của công nghệ thông tin.

Nhằm tổng kết nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán – nghiên cứu của luận án tiếp cận tổng hợp theo khung thời gian, dựa trên quan điểm gắn liền với sự phát triển của công nghệ thông tin. Các nhà nghiên cứu hệ thống thông tin phân chia các giai đoạn nghiên cứu theo khung thời gian; dựa vào những thay đổi trong nghiên cứu (Hirschheim & Klein, 2011), dựa vào tiến bộ công nghệ (Jessup & Valacich, 1999; Laudon & Laudon, 2010) hoặc tiếp cận dựa vào các ứng dụng hoặc loại hệ thống thông tin (Kroenke, 2007; O’Brien & Marakas, 2006). DeLone và McLean (2016) đề xuất phân chia các giai đoạn nghiên cứu Hệ thống thông tin theo cách tiếp cận của Kroenke (2007) và O’Brien và Marakas (2006), bao gồm 5 giai đoạn: Kỷ nguyên xử lý dữ liệu – trước 1960s; Kỷ nguyên Báo cáo quản trị và hệ thống hỗ trợ ra quyết định (1960s – 1980s); Kỷ nguyên máy tính cá nhân (1980s – 1990s); Kỷ nguyên mạng máy tính và hệ thống quản trị doanh nghiệp (1990s – 2000s); Kỷ nguyên định hướng khách hàng (2000s – ). Tuy nhiên, hiện nay là kỷ nguyên của dữ liệu lớn, điện toán đám mây; đồng thời hệ thống thông tin kế toán chỉ được nghiên cứu từ sau những năm 1960s; do đó, dựa trên các cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu đi trước, tổng kết các nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán trong luận án này được chia thành các giai đoạn như sau: (1) Trước những năm 1990 – Giai đoạn của xử lý dữ liệu, báo cáo quản trị và kỷ nguyên máy tính cá nhân; (2) Từ 1990 đến trước những năm 2010 – Giai đoạn của hệ thống quản trị doanh nghiệp, mạng máy tính và định hướng khách hàng; (3) Giai đoạn từ 2010 đến nay – Giai đoạn của kết nối, điện toán đám mây, dữ liệu lớn.

Giai đoạn trước những năm 1990

Nghiên cứu về Hệ thống thông tin kế toán trên thế giới có từ những năm 60 của thế kỷ 20, trải qua hơn 50 năm, các học giả nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán đã cho thấy các hướng nghiên cứu khác biệt. Việc đặt ra vấn đề kế toán là hệ thống thông tin được Firmin (1966) đưa ra từ năm 1966. Trong những năm 70, nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán tập trung chủ yếu vào khía cạnh hệ thống, tìm kiếm các nền tảng lý thuyết cho việc thiết kế hệ thống thông tin kế toán như các nghiên cứu của Miller và Gordon (1975) đề xuất mô hình luận lý cho việc thiết kế hệ thống thông tin kế toán hoặc đề xuất khuôn mẫu thiết kế hệ thống thông tin kế toán dựa trên lý thuyết bất định (Lawrence A. Gordon & Miller, 1976). Các nhà nghiên cứu cũng bắt đầu đề xuất sự kết hợp lý thuyết giữa kế toán và hệ thống thông tin (Colantoni, Manes, & Whinston, 1971) và phân tích hệ thống thông tin kế toán ở góc độ người dùng (Marshall, 1972). Giai đoạn những năm 80, các nghiên cứu tập trung ở khía cạnh mối quan hệ giữa hệ thống thông tin kế toán và quản trị doanh nghiệp, bao gồm cả những vấn đề liên quan đến hệ thống thông tin kế toán quản trị (Lawrence A Gordon & Narayanan, 1984; Merchant, 1981; David T Otley & Berry, 1980; David T. Otley, 1980). Các học giả cũng giải quyết các vấn đề về dữ liệu kế toán, về vai trò công nghệ thông tin trong kế toán trong quản trị doanh nghiệp (Govindarajan, 1984; Markus & Robey, 1988; Roberts & Scapens, 1985) hoặc kế toán và chiến lược kinh doanh (Simons, 1987). Trong giai đoạn này, sự kết hợp của nghiên cứu về hệ thống thông tin và kế toán đã có những định hình rõ nét. Nghiên cứu của Chenhall và Morris (1986) cho thấy tác động của cấu trúc tổ chức, môi trường tác động đến nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán quản trị, hay nghiên cứu của Kim và Lee (1986) khẳng định vai trò của sự tham gia của người sử dụng tác động đến việc sử dụng hệ thống thông tin kế toán quản trị. Giai đoạn này bắt đầu có các nghiên cứu về hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP, xây dựng cấu trúc và đo lường tác động ERP đến thành quả doanh nghiệp (Venkatraman, 1989). Giai đoạn 1990- 2009

Trong những năm 90, nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán rất đa dạng và phong phú, trong đó kết hợp chặt chẽ kế toán và công nghệ thông tin, nghiên cứu về hệ thống quản trị các nguồn lực trong doanh nghiệp ERP, nghiên cứu về kế toán quản trị trong môi trường công nghệ thông tin, nghiên cứu hành vi kế toán, … Nghiên cứu trong giai đoạn này cho thấy vai trò của hệ thống thông tin kế toán trong hỗ trợ quản trị doanh nghiệp trong khủng hoảng tài chính (Ezzamel & Bourn, 1990), hệ thống thông tin kế toán hỗ trợ cung cấp thông tin hữu ích cho nhà đầu tư (Schaltegger, 1997). Khía cạnh dữ liệu, khía cạnh người dùng và chất lượng thông tin kế toán cũng được nghiên cứu (Choe, 1996, 1998; Kaplan, Krishnan, Padman, & Peters, 1998; Peter Seddon & Yip, 1992). Việc kết hợp nghiên cứu hệ thống thông tin và hệ thống thông tin kế toán trong giai đoạn những năm 90 được thể hiện rõ nét qua kết quả nghiên cứu về ERP. Các nghiên cứu rất phong phú, từ việc xác định bản chất của ERP, tác động của ERP đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp (Callaway, 1999; Davenport, 1998; McAfee, 1999); cho đến các nghiên cứu về triển khai ứng dụng ERP, thành công của ERP hay đo lường thành quả của ERP (Bingi, Sharma, & Godla, 1999; Holland & Light, 1999; Rosemann & Wiese, 1999).

Trong giai đoạn 2000-2009, việc nghiên cứu hệ thống thông tin kế toán trên thế giới càng đa dạng và phong phú hơn, và các nhà nghiên cứu của Việt Nam cũng bắt đầu có những nghiên cứu hàn lâm về vấn đề này. Các nhà nghiên cứu trong giai đoạn này tìm kiếm nền tảng lý thuyết cho nghiên cứu hệ thống thông tin kế toán như việc vận dụng lý thuyết bất định để xây dựng mô hình nhằm tăng cường nhận thức về tính hữu hiệu của hệ thống thông tin từ sự hợp tác và kiểm soát trong doanh nghiệp (Andreas I. Nicolaou, 2000), nhận định hệ thống thông tin kế toán như là đối tượng tri thức (Lowe, 2001; Sori, 2009a). Việc kết hợp các lý thuyết về hệ thống thông tin với kế toán, việc đánh giá chất lượng thông tin kế toán, hay nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dữ liệu kế toán, hay sự thành công của chất lượng dữ liệu kế toán cũng được nghiên cứu sâu rộng và có nhiều đóng góp cho lý thuyết hệ thống thông tin kế toán (Hongjiang, 2003; Hongjiang, Jeretta Horn, Nord, & Binshan, 2003; Hossien, Mohsen, & Hashem, 2008; Ismail & King, 2007; O’Connor & Martinsons, 2006; Pierce & O’Dea, 2003; Wheeler, Hunton, & Bryant, 2004). Mối quan hệ giữa hệ thống thông tin kế toán và ERP cũng được quan tâm nghiên cứu, các nghiên cứu đã làm rõ ảnh hưởng của việc ứng dụng ERP đến hệ thống thông tin kế toán (Spathis, 2006; Spathis & Ananiadis, 2005; Spathis & Constantinides, 2004). Trong giai đoạn này, liên quan đến hệ thống thông tin kế toán, ở Việt Nam chỉ có nghiên cứu của Trần Phước (2007) đề cập đến khía cạnh ứng dụng và tổ chức sử dụng phần mềm kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam.

Giai đoạn từ 2010

Từ những năm 2010 trở về sau này, gắn liền với sự bùng phát của công nghệ thông tin. Các ứng dụng, các phạm trù mới như dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, … cũng như sự bùng nổ của mạng xã hội, khả năng chia sẽ dữ liệu, … dẫn đến những thay đổi trong nghiên cứu hệ thống thông tin kế toán. Những nghiên cứu trong giai đoạn này chuyên sâu hơn về hành vi kế toán, về nhận thức, về chất lượng dữ liệu, chất lượng thông tin, về khả năng chia sẻ tri thức trong hệ thống thông tin kế toán hay hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp. Một số nghiên cứu đi theo hướng tổng kết lý thuyết về hệ thống thông tin kế toán hay đề xuất các mô hình nghiên cứu mới (Belfo & Trigo, 2013; Budiarto & Prabowo, 2015; Ferguson & Seow, 2011; Geerts, 2011; Grabski, Leech, & Schmidt, 2011; Granlund, 2011; Guragai, Hunt, Neri, & Taylor, 2014; Smith, 2016; Worrell, Wasko, & Johnston, 2013); những nghiên cứu còn lại chủ yếu là các nghiên cứu thực nghiệm về hệ thống thông tin kế toán tại các quốc gia đang phát triển, nghiên cứu về tác động ERP đến hệ thống thông tin kế toán, nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thông tin, chất lượng dữ liệu của hệ thống thông tin kế toán (Al- Hiyari, AL-Mashre, & Mat, 2013; Chaney, Faccio, & Parsley, 2011; Ghasemi, Shafeiepour, Aslani, & Barvayeh, 2011; Güney, 2014; Liên, 2012; Prasad & Green, 2015; Soudani, 2012; Weißenberger & Angelkort, 2011).

Từ những tổng kết trên cho thấy nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán đa dạng cả về nội dung lẫn phương pháp nghiên cứu, có sự kết hợp lý thuyết ở những nền tảng khác nhau và cho thấy hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ quản lý, kiểm soát và ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp; đồng thời, nghiên cứu hệ thống thông tin kế toán phải được đặt trong ngữ cảnh tương tác với công nghệ thông tin, gắn liền với nhận thức, hành vi của người sử dụng trong môi trường công nghệ thông tin. Có nhiều nghiên cứu về thành công của hệ thống thông tin kế toán trên từng khía cạnh như chất lượng dữ liệu, chất lượng thông tin, chất lượng hệ thống hay sự hài lòng của người dùng hoặc tính hữu hiệu của hệ thống thông tin kế toán nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ về sự thành công và các nhân tố tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán. Trong phần tiếp theo, nghiên cứu của luận án tổng kết các nghiên cứu về sự thành công của hệ thống thông tin, nhằm làm rõ xu hướng nghiên cứu, các kết quả đạt được của các nghiên cứu này.