Lợi nhuận trong cơ chế thị trường

Do có sự chênh lệch giữa giá trị hàng hoá và chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, nên khi bán hàng hoá theo giá cả thị thường (bằng giá trị hàng hoá) nhà tư bản thu được một khoản tiền lời gọi là lợi nhuận. So sánh lợi nhuận với giá trị thặng dư cho thấy:
Về lượng, nếu cung bằng cầu và do đó giá hàng hoá bán ra theo đúng giá trị của nó thì số lượng lợi nhuận thu được bằng giá trị thặng dư. Nếu cung nhỏ hoặc lớn hơn cầu giá cả hàng hoá có thể sẽ cao hơn lượng hay thấp hơn giá trị của nó thì từng tư bản cá biệt có thể thu được một lượng lợi nhuận lớn hơn hoặc nhỏ hơn lượng giá trị thặng dư. Nhưng trong toàn xã hội, tổng số giá cả ngang bằng với tổng số giá trị của hàng hoá, tổng số lợi nhuận ngang bằng với tổng số giá trị thặng dư.

Về chất, giá trị thặng dư là bộ phận giá trị mới do lao động mà công nhân tạo ra trong lĩnh vực sản xuất dôi ra ngoài phânf bù lại giá trị trung bình khả biến mà nhà tư bản đã trả cho công nhân, còn lợi nhuận là hình thức biểu hiện bên ngoài của giá trị thặng dư, là giá trị thặng dự khi nó đưịc quan niệm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng ra, là kết quả hoạt động của toàn tue bản đầu tư vào sản xuất và kinh doanh.
C.Mác viết: “giá trị thặng dư hay là lợi nhuận, chính là phần giá trị dôi ra ấy của giá trị hàng hoá so với chi phí sản xuất của nó, nghĩa là phần dôi ra của tổng số lượng lao động chứa đựng trong hàng hoá so với số lượng lao động được trả công chứa đựng trong hàng hoá”.
Phạm trù lợi nhuận phản ánh sai lệch bản chất quan hệ sản xuất giữa tư bản và lao động, vì nó làm cho người ta tưởng rằng giá trị thặng dư không phải chỉ do lao động làm thuê tạo ra. Thực chất lợi nhuận và giá trị thặng dư cũng là một, lợi nhuận chẳng qua chỉ là một hình thái thần bí của giá trị thặng dư