Lý thuyết các bên liên quan

Bowen (1953) là người đầu tiên đưa ra khái niệm CSR là nghĩa vụ thực hiện đầy đủ và cân đối giá trị lợi ích xã hội của tổ chức; mà điều này sẽ được nhận thức bởi các bên liên quan của họ. Thay vì quan tâm đến cả xã hội rộng lớn, doanh nghiệp nên quan tâm, quản lý mối quan hệ với các bên liên quan (Clarkson, 1995). Đồng quan điểm này, Mandhachitara và Poolthong (2011), Pérez và  cộng  sự (2013); Lee và cộng sự (2015); Perez và del Bosque (2014, 2015), Khan và cộng sự (2015) cũng cho rằng đối tượng mục tiêu chính của CSR mà doanh nghiệp cần quan tâm để làm hài lòng là các bên liên quan.

Lý thuyết các bên liên quan (stakeholder theory) được coi là một trong những lý thuyết trọng tâm tạo nền tảng  cho  sự  phát triển  của  lĩnh  vực  nghiên cứu về CSR. Freeman (1984), các bên liên quan là các cá nhân hoặc nhóm (ví dụ như: khách hàng, nhân viên, chủ sở hữu của doanh nghiệp, cộng đồng, cổ đông …) có thể tác động hoặc bị tác động bởi việc hiện  thực  hóa  sứ  mệnh  của  một  tổ chức.

Ngoài ra, các bên liên quan còn được  định nghĩa  là  những người tham gia có một quyền hợp thức nào đó đối với doanh nghiệp (Hill và Jones,  1992)  hay những người hoặc các nhóm chịu rủi ro khi đầu  tư  (bằng  nhân  lực  hoặc  tài chính) vào một công  ty (Clarkson, 1995). Lý  thuyết này đề xuất rằng các quyết định quản lý không nên chỉ làm hài lòng các cổ đông mà còn hài lòng các bên liên quan như khách hàng và nhà cung cấp (Clarkson, 1995). Ông cho rằng có hai nhóm các bên liên quan là nhóm tự nguyện và nhóm không tự  nguyện.  Các  bên  liên quan mang tính tự nguyện chấp  nhận, về mặt  khế  ước,  chịu  một  số  rủi  ro  còn các bên liên quan không  tự  nguyện  cũng  phải chịu rủi ro nhưng lại không có bất kỳ mối liên hệ nào với doanh nghiệp.

Các bên liên quan có thể tác động một  cách chính  thức  hoặc phi chính thức, mang tính cá nhân hoặc tập thể đến một  tổ  chức  và  từ  đó  có  thể  ảnh  hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến tổ chức.

Thomas và Lee (1995) đã đưa ra mô hình các bên liên quan trong doanh nghiệp như hình 2.2 dưới đây.

Theo Carroll (1999), các bên liên quan nên được xem xét trong định hướng CSR bao gồm người  lao  động, khách hàng, chủ sở hữu, cộng đồng địa phương, và  xã hội. Với mỗi bên liên quan thì doanh nghiệp lại có các trách nhiệm kinh tế, pháp luật, trách nhiệm đạo đức và từ thiện khác nhau. Ví dụ như cùng đề cập đến trách nhiệm kinh tế của doanh nghiệp nhưng nhà đầu tư thì quan tâm đến kết quả tài chính, cộng đồng thì quan tâm doanh nghiệp đó ảnh hưởng gì đến sự tăng trưởng kinh tế chung của quốc gia, khách hàng thì quan tâm đến chính sách giá cả hợp lý,…Đôi khi, các bên liên quan lại có mục tiêu mâu thuẫn nhau. Do  đó, doanh nghiệp cần xác định tầm quan trọng của các bên liên quan trong từng giai đoạn để phát triển chính sách CSR cân bằng nhu cầu của các bên liên quan.

Trong luận án này, tác giả tập trung đi sâu vào vấn đề CSR theo định hướng khách hàng (CSR Customer – centric hay CSR Customer – Driven) vì khách hàng là đối tượng quan trọng nhất trong hoạt động của doanh nghiệp cũng như thương hiệu.