Lý thuyết các hình thức tiền lương và vai trò của nó trong việc kích thích lao động

Trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN, đã thừa nhận người lao động được tự do làm việc theo hợp đồng tự thoả thuận, tự do thay đổi công việc , nơi làm việc phù hợp với nhu cầu bản thân. hay nói một cách khác là về mặt lý luận thừa nhận sự tồn tại khách quan của phạm trù thị trường sức lao động , nên tiền lương không chỉ là phạm trù phân phối mà còn là phạm trù trao đổi, phạm trù giá trị . Tiền đề này yêu cầu khi xây dựng các cơ chế tiền lương , hình thức tiền lương, phải nghiên cứu mục đích, động cơ làm việc cũng như nhu cầu và lợi ích của người lao động để phát triển sản xuất , phát triển xã hội .

1/ Tiền lương là gì ?

Theo quan điểm của nhà lý luậnCacMac thì : tiền lương trong chủ nghĩa tư ban là biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động , nhưng lại biểu hiện như giá cả của lao động . Đây là một định nghĩa không khó hiểu nhưng đặt nó trong nên kinh tế thị trường ta phải nhìn nhận và giải thích nó ở một góc độ khác.

Tiền lương là một phạm trù tổng hợp luôn luôn động vì nó nằm ở tất cả các khâu như: sản xuất , trao đổi , phân phối và tiêu dùng.
Ở góc độ nhà nước tiền lương là công cụ để giải quyết các vấn đề ổn định xã hội, phát triển xã hội và điều tiết kinh tế.Nếu không sử dụng tốt chính sách tiền lương sẽ gây bất ổn cho các ngành kinh tế , giáo dục và an ninh quốc phòng . Cải cách tiền lương chính là đầu tư tốt hơn cho con người và xã hội .

Ở góc độ người sử dụng lao động , tiền lương phải trả đúng trả đủ cho người lao động. Tiền lương là một phần của chi phí sản xuất nên cũng phải được tính đúng tính đủ trong giá thành sản phẩm.

Ở góc độ người lao động , tiền lương phải là nguồn thu nhập chính , là nguồn tái sản xuất sức lao động và đủ để kích thích ngươi lao động trong quá trình làm việc. Do đó họ cần được trả đúng , trả đủ với sức lao động đã bỏ ra .

2/ Tiền lương trong nền kinh tế thị trường

Do chuyển sang cơ chế quản lý kinh tế mới nên bản chất tiền lương ở nước ta sẽ hoàn toàn thay đôỉ so với cơ chế tập chung quan liêu bao cấp .
Trong thời bao cấp chúng ta đã hiểu một cách đơn giản và máy móc rằng:cứ có cơ chế sở hữu toàn dân và chế độ làm chủ tập thể về tư liệu sản xuất là tự nhiên người lao động trở thành người chủ tư liệu sản xuất.Những người cùng sở hữu tư liệu sản xuất đi cùng với nó là quan niệm cho rằng : nền kinh tế XHCN không phải là nền kinh tế thị trường, mà là nền kinh tế hoạt động trên cơ sở kế hoạch hoá tập trung . và do đó về bản chất tiền lương không phải là giá cả của sức lao động mà là một phạm trù thu nhập quốc dân được nhà nước phân phối một cách có kế hoạch cho người lao động theo số lượng và chất lượng lao động.

Chế độ tiền lương trong cơ chế tập trung quan liêu bao cấp bao gồm hai phần: ngoài phần tiền lương được nhà nước phân phối theo các thang , bảng lương còn có phần bằng hiện vật . Phần này chiếm tỷ trọng lớn so với phần lương cơ bản bằng tiền . Sau một thời gian thực hiện đã có rất nhiều bất cập nảy sinh , cụ thể là chính sách tiền lương này đã làm cho người lao động làm việc một cách thụ động , giảm tính sáng tạo, và từ đó đã làm thủ tiêu động lực của người lao động .

Nhìn nhận thấy nhưng bất hợp lý trong chính sách tiền lương , đảng và nhà nước ta đã thông qua nghị quyết đại hội VI , và một số nghị quyết khác đã quyết định: chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước . Vì vậy trong lĩnh vực tiền lương và trả công lao động , định hướng cơ bản của chính sach tiền lương mới phải là một hệ thống được áp dụng cho mọi người lao động làm việc trong các thành phần kinh tế quốc dân , đồng thời công nhận sự hoạt động của thị trường sức lao động .
Mặt khác để tiền lương đúng với bản chất kinh tế của nó trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam , phải làm cho tiền lương thực hiện đúng chức năng của nó .

3/ Các hình thức trả lương :

3.1/Hình thức trả lương theo thời gian:

Trả lương theo thời gian là hình thức trả công cho người lao động dựa vào tỷ lệ tiền công cho một đơn vị thời gian và thời gian làm việc thực tế hay noi một cách khác là hình thức tiền lương mà số lượng của nó tỷ lệ thuận với thời gian làm việc của người lao động ở những công việc không tính được bằng sản phẩm. Thời gian làm việc có thể tính theo giờ , ngày , tuần , tháng … nhưng thường tính bằng lương giá giờ.

Tiền lương trả theo thời gian chủ yếu áp dụng với người làm công tác quản lý. Đối với công nhân sản xuất thì hình thức này chỉ áp dụng trong một số trường hợp sau :

Công việc không định mức chặt chẽ và chính xác được để áp dụng hình thức trả lương theo sản phẩm.
Khi tốc độ công việc được thực hiện bằng máy móc , theo dây chuyền .
Ưu điểm của hình thức này là:
*Khi trả lương theo ngày,tuần,tháng nhà tư bản có thể kéo dài ngày lao động
*Tăng cường độ lao động
*Nhà tư bản có thể áp dụng lương giờ khi có ít việc làm,lương ngày ,tuầnvà tháng khi có nhiều việc làm.

Hình thức trả lương này có nhiều nhược điểm hơn so với hình thức trả lương theo sản phẩm,chưa kích thích vật chất lớn đối với cá nhân người lao động vì chưa gắn thu nhập của mỗi người vơí kết quả lao động mà họ đã đạt được trong thời gian làm việc đó.Với hình thức trả lương này ,tiền lương thường để mang tính bình quân,nhiều lúc bậc lương không phản ánh đúng trình độ người lao động do việc đánh giá trình độ của người lao động quản lý là khó chính xác.Để giảm bớt tính bình quân thì vai trò của tiền lương trong hình thức trả lương này có xu hướng đưọc nâng cao.

3.2/Hình thức trả lương theo sản phẩm

Trả lương theo sản phẩm là hình thức trả lương cho người lao động dựa trực tiếp vào số lượng ,chất lượng sản phẩm mà họ đã hoàn thành. Đây là hình thức trả lương được áp dụng rộng rãi ở các doanh nghiệp,nhất là các doanh nghiệp sản xuất chế tạo sản phẩm.Hiện nay cùng với hình thức trả lương theo thời gian,các đơn vị kinh tế,các cơ sở thuộc thành phần kinh tế khác nhau đang áp dụng hình thức trả lương theo sản phẩm với nhiều chế độ linh hoạt.

Hình thức trả lương này có nhiều ưu điểm hơn so với hình thức trả lương theo thời gian:
* Chủ tư bản tiết kiệm chi phí trả lương cho hệ thống bộ máy đốc công
* Người công nhân vì lợi ích của mình mà cải tiến kĩ thuật,tăng cường độ lao động, nâng cao tay nghề dẫn đến năng suất lao động tăng,khi năng suất lao động tăng ở từng người thì người đó có lợi nhưng khi mọi người đều ganh đua đưa năng suất đó lên là năng suất lao động trung bình của xã hội ,thì nhà tư bản hạ thấp đơn giá lương xuống dẫn đến công nhân càng làm nhiều thì tiền lương càng ít đi.
Căn cứ vào đơn giá sản phẩm và đối tượng trả lương,hình thức trả lương theo sản phẩm có nhiều chế độ khác nhau,áp dụng cho từng đối tượng trong từng trường hợp cụ thể,cho các thành phần kinh tế khác nhau.