Nguồn gốc và bản chất của Hiến pháp

 

1. Nguồn gốc và khái niệm của Hiến pháp

Thuật ngữ Hiến pháp được bắt nguồn từ chữ Latinh “Constitutio” có nghĩa là thiết lập, xác định. Thuật ngữ này được dùng với nghĩa là văn bản do người đứng đầu nhà nước ban hành cùng với các loại văn bản khác. Dưới thời La Mã cổ đại, một số hoàng đế đã ban hành các quy định của mình dưới tên gọi là Hiến pháp, ở phương đông cổ đại (Trung Quốc) thuật ngữ Hiến pháp được dùng theo nghĩa là khuôn thước, khuôn mẫu, pháp lệnh (kỷ cương, phép nước).

Đến thời kỳ cách mạng tư sản, giai cấp tư sản đã lật đổ chế độ chuyên chế, giành được quyền lực chính trị và dùng Hiến pháp để ghi nhận cách thức tổ chức chế độ mới, quy định cơ chế giám sát đối với việc thực thi quyền lực, thiết lập một hệ thống cơ quan đại diện quyền lực nhân dân để hạn chế quyền lực của Vua. Bởi vì dưới chế độ phong kiến, Vua là “ thiên tử” có quyền quyết định tất cả, trong chế độ này vẫn tồn tại một hệ thống pháp luật nhưng nó chỉ quy định trách nhiệm và nghĩa vụ của các thần dân, mà không hề có quy định trách nhiệm của nhà vua. Phải nói rằng giai cấp thống trị trước chủ nghĩa tư bản không bị ràng buộc bởi bất cứ một quy định nào của pháp luật, cho nên giai cấp thống trị không quan tâm đến việc cải cách hệ thống pháp luật để đi đến chỗ hạn chế quyền lực của chính bản thân nó. Do vậy tư tưởng có một đạo luật đứng trên các đạo luật khác lại hạn chế quyền lực của mình là không phù hợp với hệ thống chuyên chế của giai cấp thống trị phong kiến.

Văn bản có tính chất Hiến pháp đầu tiên ra đời trong cách mạng tư sản Anh (1640 – 1654) với tên “Hình thức cai quản nhà nước Anh, Xcốtlen, Ai-len  và những địa phận thuộc chúng”, tiếp đến là các Hiến pháp Hoa Kỳ (1787), Hiến pháp Ba Lan (1791), Hiến pháp của Pháp (1791) và một số nước tư bản khác. Các nước xã hội chủ nghĩa sau này cũng ban hành Hiến pháp để quy định nền tảng của chế độ xã hội chủ nghĩa và bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa. Với tính long trọng đặc biệt như thế, Hiến pháp được  hầu hết các quốc gia dân chủ sử dụng trở thành một hiện tượng phổ biến dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa lập hiến. Do Hiến pháp quy định những vấn đề có tính cơ sở nền tảng và việc suy tôn hiệu lực pháp lý cao nhất của nó nên Hiến pháp ngày càng được coi là một đạo luật cơ bản của  mỗi nhà nước.

2. Bản chất của Hiến pháp

Nói đến bản chất của Hiến pháp là nói đến tính giai cấp của nó. Các học giả tư sản chỉ nhìn nhận Hiến pháp như một văn bản pháp luật quy định ra một hệ thống các cơ quan quyền lực, quy định một số quyền và nghĩa vụ của công dân nên khó tìm thấy những chỗ phân tích bản chất giai cấp của Hiến pháp mà phần nhiều là những định nghĩa mô tả về Hiến pháp. Nếu như pháp luật tư sản nói chung chỉ “là ý chí của giai cấp tư sản được nâng lên thành luật “, thì Hiến pháp cũng như những bản tuyên ngôn về chủ quyền  nhân dân, về chế độ đại nghị, về các quyền và tự do của công dân dưới chế độ tư bản là một hình thức thể hiện lợi ích của giai cấp tư sản dưới danh nghĩa lợi ích chung của nhân dân, là sự ghi nhận lợi ích của giai cấp thống trị.

Còn học thuyết Mác – Lênin đã chỉ ra một cách rõ ràng bản chất giai cấp của Hiến pháp. Theo Mác “Hiến pháp là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp, được lập ra vì lợi ích của giai cấp chiến thắng giành được quyền lực chính trị, thể hiện sự tương quan lực lượng giai cấp trong xã hội”; theo Lênin “ Các bản Hiến pháp thành văn hay không thành văn… đều là bản ghi chép thành quả đấu tranh thu được sau hàng loạt thắng lợi giành giật được một cách khó khăn của chế độ mới chống lại chế độ cũ. Bản chất của Hiến pháp thể hiện ở chỗ là các đạo luật đề cập quyền bầu cử vào các cơ quan đại diện, quy định thẩm quyền của chúng đều thể hiện mối tương quan lực lượng thực tế trong cuộc đấu tranh giai cấp.”

Như vậy, Hiến pháp là một văn bản pháp luật đặc thù, trong một số trường hợp, sự ra đời của Hiến pháp là hiện thân của một sự thỏa hiệp giai cấp giữa các bộ phận trong một giai cấp hoặc giữa các giai cấp khác nhau trong một xã hội. Việc xem xét Hiến pháp cũng như mọi hiện tượng nhà nước, pháp luật khác từ lập trường giai cấp có ý nghĩa cách mạng và khoa học sâu sắc, chỉ có trên quan điểm đó chúng ta mới có thể hiểu rõ mối quan hệ  chặt chẽ giữa Hiến pháp với đời sống chính trị của mỗi nước.


Các từ khóa trọng tâm hoặc các thuật ngữ liên quan đến bài viết trên:
  • ban chat cua hien phap
  • nguồn gốc của hiến pháp
  • bản chất của hiến pháp 2013
  • ban chat that cua hien tai
  • nguon goc ra doi cua hien phap
  • quan điểm của giai cấp tư sản vầ hiến pháp
  • suự ra đời của hiến pháp tư sản
  • ,