Nhóm yếu tố từ phía cục diện phát triển của Châu Phi tác động đến mối quan hệ với Trung Quốc trong giai đoạn mới

Trong làn sóng dân chủ hóa thời gian qua, mặc dù một số nhà độc tài bị  lật đổ, một số chính quyền bị thay thế, song những yêu cầu dân sinh cơ bản của người dân ở rất nhiều nước trong khu vực vẫn chưa được đáp ứng, nhất là vấn đề việc làm chưa có cải thiện, đời sống tiếp tục khó khăn. Rất ít khả năng các chính quyền mới có đủ năng lực giải quyết những vấn đề kinh tế, xã hội và bảo đảm an ninh. Trong khi đó, các nhóm khủng bố cực đoan trở thành nguy cơ thường trực đối với an ninh của khu vực. Trong số đó, điển hình là hoạt động của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) ở Bắc Phi –Trung Đông và tổ chức khủng bố Boko Haram ở Tây Phi – nhóm này đã tuyên bố gia nhập liên minh với Lực lượng nhà nước Hồi giáo (IS) vào tháng 3/2015 và liên tục thực hiện tấn công khủng bố tại Nigeria, gây bất ổn lan rộng cho cả khu vực Tây Phi. Tình hình xung đột tại nhiều khu vực khác ở Châu Phi vẫn chưa hoàn toàn lắng dịu. Ví dụ, nội chiến tại Cộng hòa Trung Phi giữa các tín đồ Hồi giáo và Thiên chúa giáo đã buộc lực lượng quân sự của Liên minh Châu Phi (AU) và của Liên hợp quốc phải can thiệp.

Quá trình chuyển tiếp và ổn định chính trị của các nước Châu Phi sẽ còn kéo dài. Trong năm 2015, nhiều quốc gia Châu Phi nam Sahara như Burkina Faso, Burundi, Chad, Guinea, Mauritius, Niger, Nam Sudan, Tanzania, Togo và Zambia tổ chức các cuộc bầu cử tổng thống. Đây là dấu mốc quan trọng trong tiến trình dân chủ tại khu vực song môi trường chính trị sau năm 2015 nhìn chung vẫn còn nhiều rủi ro. Tại Nam Sudan, tổng thống Salva Kiir đã phải hoãn bầu cử trong năm 2015 khi thỏa thuận ngừng bắn bị vi phạm. Tại Nigeria, nhóm khủng bố Boko Haram liên tục tấn công các địa điểm diễn ra bầu cử, gây ra nhiều khó khăn và bất ổn cho tiến trình bầu cử.

Cùng với môi trường an ninh-chính trị không thuận lợi, Châu Phi tiếp tục phải đối mặt với nhiều thách thức khác, cản trở quá trình tăng trưởng như hệ thống cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực…Mặc dù chất lượng nguồn nhân lực của Châu Phi đã được cải thiện nhiều so với các “thập kỷ bị đánh mất” 1980 và 1990 song đến nay vẫn thấp hơn nhiều so với mức bình quân của thế giới. Chỉ số phát triển con người (HDI) của khu vực châu Phi nam Sahara năm 2013 mới chỉ bằng khoảng 70% mức bình quân của thế giới [102]. Thu nhập thấp, bất bình đẳng giới cùng với các bất ổn về an ninh và dịch bệnh là những yếu tố then chốt ảnh hưởng đến phát triển con người và nguồn nhân lực ở Châu Phi. Tương tự, mặc dù đã nhận được nhiều khoản đầu tư lớn trong gần một thập kỷ qua, hệ thống cơ sở hạ tầng ở nhiều quốc gia Châu Phi vẫn hết sức lạc hậu, tạo ra điểm nghẽn đối với hoạt động kinh doanh. Sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng khiến cho Châu Phi tiếp tục cần nhiều nguồn vốn viện trợ phát triển và mở ra nhiều cơ hội cho đầu tư của Trung Quốc vào phát triển lĩnh vực này ở khu vực.

Tuy nhiên, sự phản kháng của chính người dân bản địa Châu Phi trước sự hiện diện ngày càng đông, lâu dài và gây nhiều rắc rối của người Trung Quốc sẽ mạnh mẽ hơn. Sau một thời gian có sự hiện diện của người Trung quốc, người dân Châu Phi mới dần cảm nhận rõ ràng rằng họ và người Trung Quốc không phải cùng chung cảnh ngộ. Việc các chính phủ Châu Phi bán và cho Trung Quốc thuê đất làm trang trại, hay việc Trung Quốc cho các nước Châu Phi vay vốn với lãi suất thấp song lại kèm theo điều kiện là nước sở tại phải thuê công nhân Trung Quốc làm việc tại các dự án do Trung Quốc tài trợ, đầu tư thực chất vẫn nhằm mang lại lợi nhuận cho Trung Quốc. Hơn nữa, Trung Quốc còn ồ ạt đưa hàng hóa giá rẻ vào Châu Phi, “bóp chết” một số ngành công nghiệp địa phương như đã từng xảy ra đối với ngành dệt may của Nam Phi.

Chính phủ và người dân Châu Phi cũng bắt đầu nhận thức rõ hơn rằng, mục tiêu hàng đầu đối với Trung Quốc khi cung cấp viện trợ cho Châu Phi là nhằm tìm cách tiếp cận các nguồn năng lượng, nguyên liệu. Viện trợ được sử dụng như một công cụ quan trọng để mở đường cho các công ty Trung Quốc vào đầu tư khai thác các nguồn tài nguyên, năng lượng của Châu Phi, kể cả việc hỗ trợ để các công ty Trung Quốc thắng thầu; đồng thời là một công cụ để hỗ trợ cho các công ty Trung Quốc mở rộng thị trường xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sang Châu Phi.

So với các nước phương Tây, Trung Quốc hầu như không quan tâm đến vấn đề cải cách thể chế ở Châu Phi. Đây vừa điểm mạnh song cũng là điểm yếu trong mối quan hệ của Trung Quốc với các nước trong khu vực. Điều này giúp Trung Quốc duy trì được hình ảnh “không can thiệp vào công việc nội bộ”, tránh được những vấn đề chính trị rắc rối và làm mất lòng nhiều chính phủ trong khu vực. Tuy nhiên, nó cho thấy chính sách của Trung Quốc đối với Châu Phi đang đi ngược lại triết lý và chuẩn mực phát triển chung của thế giới. Trung Quốc thường xuyên bị lên án là làm ngơ, ủng hộ thậm chí còn hối lộ các chính phủ độc tài, tham nhũng ở Châu Phi để mưu cầu lợi ích kinh tế, nhất là để giành được những dự án khai thác tài nguyên béo bở.

Hầu hết các tổ chức quốc tế đều đánh giá rằng, các quốc gia Châu Phi có chất lượng thể chế và quản trị thuộc vào nhóm thấp nhất thế giới mặc dù mức độ cao thấp và sự lạc quan của các đánh giá có thể khác nhau. Theo WB, chất lượng quản trị của các nước Châu Phi nam Sahara thấp hơn hẳn so với nhiều khu vực khác trên thế giới (như châu Mỹ La tinh và vùng Caribe, Nam Á, châu Á – Thái Bình Dương); điểm số của 6 nhóm chỉ số đo lường chất lượng quản trị của khu vực này đều ở dưới mức trung bình (dưới 50 điểm so với điểm tối đa là 100).

Kể từ khi giành được độc lập, nhiều nước Châu Phi đã nỗ lực cải cách hệ thống thể chế của mình để phát triển. Một số quốc gia đã cải cách thành công, đạt được các thành tựu phát triển đáng khâm phục song cũng có rất nhiều quốc gia thất bại và những nỗ lực cải cách thể chế thậm chí đẩy đất nước vào những bất ổn không ngừng [74]. Trong bài viết “Tại sao Châu Phi lại nghèo?” Daron Acemoglu và James Robinson (2010) cho rằng, nguyên nhân chủ yếu là do hệ thống thể chế chính trị và kinh tế không phù hợp. Hệ thống thể chế hiện nay của một số nước Châu Phi vẫn bị ràng buộc bởi những yếu tố thể chế tàn dư của lịch sử vốn không phù hợp nên đã cản trở sự phát triển đi lên của những quốc gia này. Châu Phi nghèo với những mô hình phát triển lạc hậu vẫn tiếp tục tồn tại hoặc thay đổi rất chậm chỉ vì các lực lượng chính trị nắm quyền lực tại các quốc gia nghèo khó này muốn duy trì nó như thế để bảo vệ lợi ích của mình.

Các động thái phát triển trong bối cảnh điều chỉnh của kinh tế thế giới sau khủng hoảng năm 2008-2009 cho thấy, các nền kinh tế Châu Phi cần thiết lập lại nền tảng cho quá trình tăng trưởng bền vững bằng cách đa dạng hóa cơ cấu, giảm sự phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên. Thực tế cho thấy, quá trình tăng trưởng ở Kenya trong thời gian qua có một phần đóng góp rất lớn từ việc mở rộng của các ngành dịch vụ như ngân hàng, viễn thông…Các nền kinh tế như Botswana, Mozambique và Nam Phi cũng bắt đầu chuyển dần sang mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư cho các lĩnh vực không phải khai thác mỏ và khai thác tiêu dùng cá nhân trong nước. Việc thay đổi cơ cấu này có thể là một trong những chìa khóa để các nền kinh tế Châu Phi tạo thêm nhiều việc làm, giảm quy mô của khu vực phi chính thức, tăng năng suất lao động và hướng tới các ngành sản xuất cao hơn [13].

Bối cảnh phát triển của thế giới và một số vấn đề đặc thù của khu vực

Giá cả hàng hóa tiếp tục ở mức thấp trong thời gian tới sẽ tác động mạnh đến tốc độ tăng trưởng của các nền kinh tế Châu Phi, đặc biệt là các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào xuất tài nguyên, trong đó Trung Quốc là một đối tác nhập khẩu lớn. Điều này sẽ làm giảm bớt tính sôi động trong quan hệ kinh tế của Trung Quốc với khu vực, đồng thời gây ra sức ép đối với hai bên phải điều chỉnh lại các mối quan hệ kinh tế đi vào chiều sâu và nâng cao chất lượng thay vì khối lượng.

Tại Châu Phi nam Sahara, kim ngạch xuất khẩu giảm trong lúc hoạt động nhập khẩu tiếp tục tăng khiến cho thâm hụt thương mại có xu hướng tăng mạnh. Xuất khẩu tài nguyên giảm khiến nhiều công ty khai thác mỏ phải cắt giảm các khoản đầu tư lớn. Điển hình là trong tháng 9/2015, tập đoàn khai mỏ Glencore, chiếm đến ¼ sản lượng đồng khai thác ở Zambia, đã phải tuyên bố đóng cửa hai mỏ lớn. Những nền kinh tế sẽ chịu tác động mạnh nhất trong bối cảnh giá nguyên,  nhiên liệu trên thế giới giảm là Nam Phi, Zimbabwe, Zambia, Angola, Malawi, Nam Sudan, Nigeria, Ghana, Burkina Faso và Uganda. Ví dụ, giá đồng thế giới giảm mạnh đã tác động đến kinh tế Zambia – quốc gia mà sản xuất đồng chiếm trên 2/3 doanh thu xuất khẩu.

Tư duy cạnh tranh về địa-chính trị và địa-kinh tế giữa các nước lớn sẽ tiếp tục chi phối quan hệ của các nước này với Trung Quốc và với các nước Châu Phi. Trung Quốc đang có tham vọng tăng cường vị thế chính trị trên trường quốc tế, muốn được coi như một quốc gia có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế, trong đó có nhiều vấn đề ở Châu Phi. Để gia tăng ảnh hưởng tại khu vực này, Trung Quốc tiếp tục duy trì chính sách ngoại giao chủ động dựa trên quan điểm dùng đòn bẩy kinh tế để tăng cường ảnh hưởng ngoại giao, tập trung xây dựng mối quan hệ gần gũi với các quốc gia đóng vai trò chủ đạo tại khu vực. Cạnh tranh ảnh hưởng giữa Trung Quốc với Mỹ, Châu Âu và Nga ở Châu Phi sẽ trở nên mạnh mẽ hơn trước.

Cuộc chiến tranh thương mại Mỹ – Trung Quốc năm 2018 càng làm gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại các nước đang phát triển, trong đó có khu vực châu Phi. Cuộc chiến này đang làm Trung Quốc phải đối mặt với những khó khăn kinh tế nghiêm trọng trong nước do xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc sang Mỹ giảm mạnh. Trong bối ảnh đó, cả Mỹ và Trung Quốc đều đang cố gắng thuyết phục các nước trên thế giới hợp tác với mình để giảm nhẹ các biện pháp trừng phạt thuế đang áp dụng đối của đối phương và tạo lợi thế trên thị trường thương mại thế giới. Trong Hội nghị thường niên của Quỹ tiền tệ quốc tế năm 2018, chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tìm cách thuyết phục các nước đang phát triển rằng Trung Quốc là quốc gia ủng hộ chủ nghĩa toàn cầu và trật tự thương mại hiện nay. Chủ tịch Trung quốc cũng có các chuyến thăm đến các nước châu Phi trong bối ảnh cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung đang tiếp diễn rất gay gắt. Những chuyến viếng thăm tích cực của Trung Quốc đến Châu Phi trong năm 2018 với các biện pháp ủng hộ tự do hoá thương mại, đẩy mạnh sáng kiến “Vành đai, Con đường” đang khiến cho các quốc gia Châu Phi hy vọng tiếp tục được hưởng lớn từ các dự án và các khoản tài chính khổng lồ từ phía Trung Quốc để cải thiện điều kiện phát triển kinh tế của đất nước mình. Môi trường quốc tế hiện nay đang tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc ở Châu Phi. Hình ảnh của phương Tây ở khu vực này vốn không gây được nhiều thiện cảm bởi sự ám ảnh về chủ nghĩa thực dân trong quá khứ. Việc Mỹ và Châu Âu thường xuyên lên án các vấn đề dân chủ, nhân quyền, áp dụng nhiều lệnh cấm vận…cũng khiến cho chính phủ nhiều nước Châu Phi không hài lòng. Gần đây, các nước phương Tây lại can thiệp mạnh mẽ về an ninh, chính trị, quân sự của phương Tây vào khu vực Bắc Phi –Trung Đông trong cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố và sau sự kiện Mùa xuân Arab. Ngoài ra, trong suốt một thời gian dài, nước Mỹ ít quan tâm đến khu vực Châu Phi cũng là cơ hội để Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng tại khu vực này. Thậm chí, nếu xét về tổng quan, có thể coi Trung Quốc là quốc gia có tầm ảnh hưởng hàng đầu tại một số nước trong khu vực như Nigeria, Ethiopia .v.v…

Tuy vậy, trong chính sách của Trung Quốc, mối quan hệ với các nước lớn và các nước láng giềng khu vực vẫn được ưu tiên hàng đầu, nhất là về mặt chính trị-an ninh. Tiêu biểu chính là việc Trung Quốc đưa ra khái niệm về “ngoại giao xung quanh” hay còn gọi là “chu biên ngoại giao”, đặt ở vị trí ưu tiên trong sách lược đối ngoại. Mục tiêu của Trung Quốc là hướng tới việc tăng cường ảnh hưởng tại châu Á, tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của Trung Quốc và hạn chế sự ảnh hưởng của các cường quốc tại khu vực này. Mục tiêu chủ yếu của Trung Quốc trong việc thiết lập quan hệ với Châu Phi mang ý nghĩa kinh tế nhiều hơn đồng thời là một bước vươn tầm ra thế giới trong quá trình hiện thực hóa “giấc mộng Trung Hoa”.

Nhìn chung, quan hệ của Trung Quốc với các nước Châu Phi trong bối cảnh nước này điều chỉnh phương thức phát triển và những thay đổi của thế giới sẽ tiếp tục mang tính chất thực dụng, chú trọng lợi ích kinh tế và thiếu niềm tin chiến lược. Những đặc trưng đó sẽ đặt mối quan hệ này trước nhiều thách thức hơn thời cơ. Thách thức lớn nhất chính là việc giải quyết hài hòa ba mâu thuẫn:

Thứ nhất là mâu thuẫn giữa những lợi ích về kinh tế ngắn hạn ở khu vực với những lợi ích tổng thể, trong có có cả lĩnh vực chính trị và ngoại giao, một cách toàn diện và dài hạn hơn; kèm theo đó là mâu thuẫn giữa những giá trị thực dụng trong chiến lược ngoại giao của Trung Quốc với những chuẩn mực và xu thế chung trong tiến trình phát triển của thế giới;

Thứ hai là mâu thuẫn giữa mục tiêu nhằm tăng cường sức mạnh tổng hợp và vị thế của một quốc gia trong chiến lược toàn cầu với mục tiêu nhằm xây dựng hình ảnh tốt đẹp vàvị thế vững chắc hơn ở khu vực; và

Thứ ba mâu thuẫn giữa nhu cầu và lợi ích phát triển quốc gia với nhu cầu và lợi ích phát triển trong dài hạn và bền vững của các nước tại khu vực Châu Phi; kèm theo đó cũng là mâu thuẫn và cạnh tranh giữa Trung Quốc với các cường quốc khác tại khu vực này.