Nhóm yếu tố từ phía Trung Quốc ảnh hưởng đến Châu Phi trong giai đoạn mới

Có ba nhóm yếu tố quan trọng sẽ tác động đến mối quan hệ kinh tế của Trung Quốc với các nước Châu Phi trong thời gian tới, gồm:

Nhóm yếu tố từ phía Trung Quốc

Hai yếu tố quan trọng sẽ tác động đến sự ổn định và mở rộng của quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc với các nước Châu Phi, bao gồm: 1) Sự hấp dẫn của nền kinh tế Trung Quốc; và 2) Việc xử lý các điểm nghẽn của Trung Quốc trong mối quan hệ với các nước Châu Phi nhằm tạo dựng niềm tin bền vững.

Kịch bản lý tưởng nhất là Trung Quốc duy trì được tốc độ tăng trưởng kinh tế khá cao trong thời gian tới, tiếp tục là một thị trường quan trọng, là đối tác thương mại-đầu tư và nhà cung cấp viện trợ lớn của Châu Phi; đồng thời Trung Quốc có thể xử lý tốt các khúc mắc trong mối quan hệ với các nước ở khu vực này như các vấn đề di dân, bảo vệ môi trường, bảo tồn tài nguyên, chất lượng của các dự án đầu tư và cân bằng thương mại,…

Trung Quốc hiện đang có nhiều lợi thế dưới góc độ chính trị và kinh tế trong việc thúc đẩy quan hệ với Châu Phi.

Về chính trị, khi vận động các nước Châu Phi, Trung Quốc thường đề cao mối quan hệ truyền thống, đặc biệt là những yếu tố như cùng là “các nước đang phát triển” thuộc “Thế giới thứ ba”, cùng là các nước “phương Nam”, hay cùng trong Phong trào Không liên kết…hứa hẹn giúp các nước Châu Phi phát triển kinh tế-xã hội. Không những thế Trung Quốc còn sử dụng lợi thế của một nước là ủy viên thường trực Hội đồng bảo an để phủ quyết một số nghị quyết của Liên hợp quốc khi tổ chức này muốn trừng phạt một số nước Châu Phi về những vấn đề độc tài, quân phiệt, diệt chủng, tham nhũng…như trường hợp đã xảy ra ở Sudan. So với Mỹ và EU, chiến lược của Trung Quốc đối với Châu Phi mang tính chất mạnh mẽ hơn, toàn diện hơn. Sự hiện diện của Trung Quốc không chỉ dừng ở mối quan hệ song phương với tất cả các nước Châu Phi, mà còn mở rộng quan hệ với các tổ chức khu vực và các diễn đàn đa phương của Châu Phi như Liên minh Châu Phi (AU), Đối tác mới vì sự phát triển của Châu Phi (NEPAD), Các cộng đồng kinh tế khu vực, Ngân hàng phát triển Châu Phi (ADB), Diễn đàn hợp tác Trung Quốc –Châu Phi (FOCAC). Sự mở rộng hợp tác kinh tế của Trung Quốc ở Châu Phi đang ngày càng làm tăng vị thế và ảnh hưởng của Trung Quốc đối với châu lục này.

Về kinh tế, Trung Quốc có lợi thế là nguồn dự trữ ngoại tệ dồi dào, sẵn sàng viện trợ, cung cấp tín dụng ưu đãi, đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, khai thác tài nguyên thiên nhiên, phát triển nông nghiệp…tại các nước Châu Phi mà không đòi hỏi các điều kiện ràng buộc về dân chủ, nhân quyền…như các nước phương Tây thường làm. Đặc biệt, thành tích kinh tế thần kỳ trong một thời gian tương đối dài đã khiến cho mô hình phát triển của Trung Quốc đang trở nên hấp dẫn đối với nhiều nước Châu Phi. Ngoài ra, cách thức phát triển của Trung Quốc thời gian qua, đặc biệt dựa vào tài nguyên thiên nhiên và xuất khẩu hàng hóa giá rẻ, cũng khiến cho Trung Quốc trở thành bạn hàng quan trọng của nhiều nước Châu Phi. Không thể phủ nhận những nỗ lực viện trợ của Trung Quốc cho Châu Phi trong hơn thập niên qua đã có những tác động tích cực đối với sự phát triển của lục địa đen, đồng thời mang lại lợi ích quan trọng cho Trung Quốc và vai trò không thể thiếu của Châu Phi trong chiến lược phát triển của Trung Quốc. Nhiều chính phủ Châu Phi hy vọng với nguồn viện trợ từ Trung Quốc, đời sống của họ sẽ được cải thiện. Châu Phi là một châu lục có dân số trẻ, nhu cầu công ăn việc làm rất lớn; người dân sẵn sàng chấp nhận khai thác và bán tài nguyên thiên nhiên để đổi lấy việc làm, cải thiện cuộc sống đang khó khăn trước mắt. Do vậy, mặc dù các hoạt động của Trung Quốc có lúc vấp phải sự phê phán của cộng đồng quốc tế cũng như của chính những quốc gia Châu Phi, một bộ phận không nhỏ dân số tại châu lục đen này vẫn chấp nhận sự hiện diện và ảnh hưởng của Trung Quốc.

Các chiến lược hợp tác quy mô lớn mà Trung Quốc đề xuất trong thời gian gần đây cũng đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nước Châu Phi. Ví dụ, năm 2013, Trung Quốc đã đề xuất ý tưởng chiến lược xây dựng “Vành đai kinh tế con đường tơ lụa” và “Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ 21” để kết nối với các nước khác ở Châu Á, Châu Phi và Châu Âu. Năm 2014, Trung Quốc khởi xướng thành lập Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á (AIIB) có số vốn lên tới 50 tỷ USD với tư cách là cổ đông lớn nhất. Mặc dù còn nhiều e ngại về bản chất, hiệu quả và năng lực của nó, đến nay nhiều nước Châu Phi–Trung Đông đã tham gia AIIB, khiến nó thực sự có khả năng cạnh tranh với các định chế đã có như Ngân hàng thế giới và Ngân hàng phát triển châu Á. Sự hấp dẫn của AIIB là ở chỗ nó không chỉ đánh trúng nhu cầu của các nước Châu Phi cần nguồn vốn đầu tư khổng lồ cho phát triển cơ sở hạ tầng, mà nó còn thể hiện ở những khác biệt về mặt nguyên tắc vận hành so với các định chế do Mỹ. Với AIIB, Trung Quốc đề xuất nguyên tắc vận hành dựa trên sự đồng thuận, đóng góp chung và chia sẻ lợi ích.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nền kinh tế của Trung Quốc đã bắt đầu hạ cánh; chuyển sang một quỹ đạo tăng trưởng mới thấp hơn trước. Dự báo tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế Trung Quốc sẽ thấp hơn 7% trong những năm tới. Thị trường Trung Quốc đang dần bị thu hẹp và bắt đầu tiềm ẩn nhiều rủi ro, bất ổn nhất là trong điều kiện hạ cánh cứng.

Kinh tế Trung Quốc suy giảm tốc độ tăng trưởng có tác động trực tiếp đến tình hình kinh tế của các nước Châu Phi, đặc biệt là những nước xuất khẩu nhiều tài nguyên khi nhu cầu nhập khẩu của Trung Quốc giảm. Khi nền kinh tế Trung Quốc xuống dốc thì sự hấp dẫn của nó đối với các nước Châu Phi cũng giảm sút theo. Các mô hình hợp tác kinh tế do Trung Quốc chủ động khởi xướng và dẫn dắt có thể sẽ trở nên kém hấp dẫn hơn các mô hình hợp tác với Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản, thậm chí cả với Ấn Độ.

Khi nền kinh tế đi xuống cùng với sự chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc sẽ tác động đến quan hệ của nước này đối với các nước Châu Phi theo các khía cạnh:

Thứ nhất, nhu cầu nhập khẩu tài nguyên của Trung Quốc giảm sẽ tác động mạnh đến nguồn thu của các nền kinh tế Châu Phi – Trung Đông vốn dựa nhiều vào xuất khẩu tài nguyên.

Thứ hai, nhiều khả năng Trung Quốc sẽ dịch chuyển các hoạt động đầu tư sang châu lục, nhất là những ngành nghề có khả năng gây nhiều ô nhiễm và kèm theo công nghệ lạc hậu. Do vậy, thách thức đặt ra đối với các nước Châu Phi về nguy cơ ô nhiễm môi trường và trở thành bãi thải công nghiệp sẽ tiếp tục rất lớn trong thời gian tới.

Thứ ba, dưới sức ép của vấn đề dân số và việc làm trong nước, luồng di dân Trung Quốc sang Châu Phi sẽ tiếp tục tăng nhanh, gây ra nhiều căng thẳng trong quan hệ giữa nước này với các nước Châu Phi.

Thứ tư, mặc dù các khoản viện trợ của Trung Quốc cho Châu Phi sẽ có thể tiếp tục tăng trong thời gian tới, các điều kiện của những khoản viện trợ này sẽ trở nên nghặt nghèo hơn; sức ép đối với các nước nhận viện trợ sẽ rất lớn, đặc biệt khi phải đối mặt với sự cân đối giữa thiếu hụt vốn đầu tư và cơ sở hạ tầng và những vấn đề về chất lượng các dự án của Trung Quốc, di cư lao động và ô nhiễm môi trường.

Một hạn chế lớn trong chiến lược hiện nay của Trung Quốc đối với Châu Phi đó là việc khó duy trì được mối quan hệ cân bằng giữa các lợi ích kinh tế với chính trị-ngoại giao.

Sau gần 40 năm cải cách, mở cửa, chính sách Châu Phi của Trung Quốc trở nên tương đối bao quát hơn. Đặng Tiểu Bình đã chỉ ra, trung tâm của các chính sách của Trung Quốc trong thời kỳ cải cách cần được tập trung vào việc phát triển kinh tế và chính sách đối ngoại cần “phục vụ các nhiệm vụ kinh tế trung ương” từ đó tạo ra một môi trường quốc tế lành mạnh cho sự phát triển đó. Đối với các nước Châu Phi, hàm ý quan trọng là đầu tiên và trước hết, mối quan hệ của Trung Quốc với Châu Phi phải phục vụ các chương trình phát triển kinh tế của Trung Quốc thông qua “bổ sung lẫn nhau giữa các nền kinh tế”.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn thiếu một chiến lược để giải quyết các cuộc xung đột giữa việc ưu tiên phát triển kinh tế và mục tiêu khác ở Châu Phi, giữa lợi ích kinh tế ngắn hạn với lợi ích kinh tế lâu dài. Khi các doanh nghiệp Trung Quốc tìm cách tối đa hóa lợi ích kinh tế của họ ở Châu Phi đã đã làm xói mòn nền tảng cho mối quan hệ chính trị. Hầu hết các nhà phân tích Trung Quốc chỉ ra rằng, việc theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp của Trung Quốc đã để lại các tác động xã hội, kinh tế và môi trường, ảnh hưởng sự phát triển bền vững của cộng đồng địa phương Châu Phi. Điều này đã làm nảy sinh mối lo ngại về “chủ nghĩa thực dân mới” của Trung Quốc ở Châu Phi. Hành vi các công ty Trung Quốc trong nhiều trường hợp đã bị chính quyền và người dân địa phương xa lánh, thậm chí lên án và làm suy yếu nghiêm trọng về tính đúng đắn của quan hệ chính trị giữa hai nước. Trong những năm gần đây, chính phủ Trung Quốc đã nỗ lực để đào tạo và phát triển nguồn nhân lực cho các nước Châu Phi song đây vẫn chưa phải là một chiến lược toàn diện để cân bằng các mục tiêu khác nhau của Trung Quốc ở Châu Phi.

Bản chất thực dụng và dựa trên nền tảng kinh tế của mối quan hệ giữa Trung Quốc với các quốc gia Châu Phi khó có thể hình thành nên các mối quan hệ kiểu đồng minh chiến lược như của Mỹ. Chính sách của Trung Quốc đối với Châu Phi là tập trung phát triển các mối quan hệ kinh tế hiệu quả, đồng thời tránh những xung đột đang xảy ra ở khu vực. Để làm được điều này, Trung Quốc hợp tác với tất cả các quốc gia trong khu vực, nhưng không “can thiệp” vào các thể chế chính trị, tôn giáo khác biệt. Với những khẩu hiệu được đưa ra tại Đại  hội lần thứ 19 của Đảng Cộng Sản, Trung Quốc đang cố gắng chứng tỏ mình là một quốc gia trỗi dậy hòa bình, với những bản sắc riêng và cùng với cộng đồng nhân loại, trong đó có các nước châu Phi, chia sẻ vận mệnh và theo đuổi những lợi ích phát triển chung.