Những đặc điểm cơ bản của KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam

1. Thực chất của KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam

Nói đến KTTT định hướng XHCN có nghĩa là nền kinh tế không phải là nền kinh tế dựa trên kế hoạch tập trung quan liêu bao cấp, không phải giống như nền kinh tế tư bản chủ nghĩa và cũng không phải là KTTT XHCN .Bởi lẽ chúng ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở đó có sự đan xen giữa cái mới và cái cũ , cái hiện đại và cái lạc hậu

Nền kinh tế thị trường XHCN ở Việt Nam là sự kết hợp giữa cái chung cái phổ biến với cái riêng cái đặc thù. Cái chung đó là KTTT nó dươc thể hiện dưới các mặt sau

– Nền kinh tế chịu tác động hàng ngày hàng gIờ của các quy luật kinh tế khách quan như quy luật giá trị, quy luật cung cầu quy luật cạnh tranh chứ không phải là nhữnc quy luật mang tính hình thức trong mô hình kinh tế cũ.

– Cơ chế thị trường là cơ chế kinh tế tất yếu và chỉ thông qua cơ chế thị trường mới liên các nhà sản xuất riêng lẻ vào hoạt động kinh tế của quốc gia. Cạnh tranh là tất yếu để tồn tại của doanh nghiệp

– Mỗi đơn vị kinh tế là một chủ thể tự do tự chủ kinh doanh theo pháp luật

– Kinh tế tư nhân có vai trò quan trọng trong việc làm sống động thị trường.

– Trong nền kinh tế thị trường tiền tệ đóng vai trò rất quan trọng .Đồng được phát huy đầy đủ các chức năng của mình, đồng tiền quốc gia từng bước hòa nhập vào đồng tiền quốc tế

– Thị trường quốc gia là một thể thống nhất không thể chia cắt theo gianh giới hành chính, thị trường quốc gia từng bước hội nhập vào thị trường quốc tế

– Thị trường bao gồm nhiều loại thị trường : thị trường hàng hóa dịch vụ , thị trường các yếu tố sản xuất …

– Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua pháp luật kinh tế , kế hoạch hóa, các chính sách kinh tế

Bên cạnh những cái chung thì nền KTTT Việt Nam còn mang những nét đặc thù trên các mặt: Mục đích phát triển KTTT, về quan hệ sở hữu, quan hệ phân phối, tổ chức quản lý.

Chúng ta sẽ nghiên cứu lần lượt các đặc điểm đặc trưng của KTTT định hướng XHCN ở nước ta.

2. Những đặc trưng cơ bản của KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

2.1. Về mục đích phát triển KTTT định hướng XHCN

Trong nhiều đặc tính dùng làm tIêu thức để phân bIệt nền kinh tế thi trường cửa nước ta so với nền KTTT khác phải nói đến mục đích chính trị mục tiêu kinh tế xã hội mà Đảng và nhân dân đã chọn.

Mục tiêu của nền KTTT định hướng XHCN đó là: phát triển kinh tế để xây để đạt tới một xã hội giàu mạnh, công bằng, dân chủ văn minh. Nêu như KTTT tự do tư bản chủ nghĩa phục vụ lợi ích của các nhà tư bản xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa tư bản, bảo vệ và phát triển CNTB thì KTTT định hướng XHCN lấy lợi ích và phúc lợi toàn dân làm mục tiêu. Phát triển KTTT để phát triển LLSX, xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội nâng cao đời sống nhân dân. Kinh tế thị trường bản thân nó là nội lực thúc đẩy tiến trình kinh tế – xã hội. Đến lượt mình, chúng ta dùng cơ chế đó kích thích sản xuất, khuyến khích tinh thần sáng tạo của người lao động, giải phóng sức sản xuất, thúc đẩy CNH – HĐH, xây dựng một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, từng bước thực hiện lý tưởng XHCN.

2.2. Nền kinh tế thị trường gồm nhiều thành phần trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo

Trong nền kinh tế thị trường nước ta tồn tại 3 thành phần loại sở hữu cơ bản: Sở hữu toàn dân, sở hữu tập  sở hữu  tư nhân (gồm sở hữu cá thể, sở hữu tIểu chủ, sở hữu tư nhân tư bản). Từ ba loại hình cơ bản đó hình thành nhiều thành phần kinh tế nhiều hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh. Các thành phần kinh tế bao gồm kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có 100% vốn nước ngoài trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Do đó không chỉ ra sức phát triển các thành phần kinh tế thuộc chế độ công hữu mà còn khuyến khích phát triển các thành phần kinh tế thuộc sở hữu tư nhân để hình thành lên một nền KTTT với nhiều thành phần kinh tế tham gia.Phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần sẽ góp phần khai thác tốt mọi tiềm năng của đất nước cả về tài nguyên và con người.

Các thành phần kinh tế độc lập với nhau bình đẳng với nhau trước pháp luật. Nhà nước khuyến khích mọi thành phần kinh tế phát triển.

Trong nền KTTT nhiều thành phần ở nước ta kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Việc xác lập vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước là vấn đề có tính nguyên tắc và tạo ra sự khác biệt với KTTT TBCN. Nêu nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa dựa trên chế độ tư hữu TBCN về tư lIệu sản xuất thì trái lại nền kinh tế thị trường định hướng  xã hội chủ nghĩa mặc dù có nhiều thành phần kinh tế nhưng nó lại dựa trên chế độ công hữu xã hội về tư liệu sản xuất mà bIểu hiện là kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo.

Các thành phần kinh tế khác nhau dựa trên các quan hệ sở hữu khác nhau và thường đại diện cho những giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau. Do đó trong quá trình cùng phát triển chúng đan xen đấu tranh mâu thuẩn và phát triển theo những khuynh hướng khác nhau. Vì vậy kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo là để giữ vững định hướng xả hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế. kinh tế nhà nước là là lực lượng vật chất quan trọng và là công cụ để nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Muốn vậy kinh tế nhà nước phải nắm giữ những khâu, những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế quốc dân. Muốn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tốt thì ngoài việc phát triển nền KTTT nhiều thành phần còn phải xây dựng phát triển mạnh kinh tế nhà nước để kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo .

2.3. Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN thực hiện nhiều hình thức phân phối trong đó lấy phân phối theo lao động là chủ yếu

Mỗi chế độ xã hội lại có hình thức phân phối đặc trưng. Các hình thức phân phối là một bộ phận của quan hệ sản xuất và do quan hệ sở hữu quyết định. Nhưng ngược lại quan hệ phân phối là hình thức thực hiện về mặt kinh tế của quan hệ sở hữu.

Để phù hợp với trình độ phát triển của LLSX ở nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chúng ta đã tồn tại nhiều hình thức sở hữu khác nhau mà nó biểu hiện trong nền kinh tế thị trường là sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế. Mỗi hình thức sở hữu lại quy định một hình thức phân phối đặc trưng của nó. Do đó trong nền KTTT định hướng XHCN ở việt nam hình thành nhiều hình thức phân phối khác nhau.

Trong nền kinh tế chúng ta tồn tại các hình thức phân phối như là phân phối theo lao động, phân phối theo vồn hay tài sản đóng góp, phân phối theo giá trị sức lao động, phân phối thông các quỹ phúc lợi tập thể và xã hội. Mặc dù nền KTTT định hướng XHCN ở nước ta tồn tại nhiều hình thức phân phối nhưng điểm khác bIệt cơ bản với KTTT tư bản chủ nghĩa ở chỗ: Chúng ta lấy phân phối theo lao động là chính. Trong nền KTTT tư bản chủ nghĩa trong phân phối thu nhập phân phối theo tư bản là chính. Sở dĩ như vậy nó có cơ sở của nó.

Trong chủ nghĩa tư bản tồn tại nhiều hình thức sở hữu khác nhau trong đó sở hữu tư nhân là nền tảng. Chính do sở hữu tư nhân là nền tảng mà nó đã quy định phân phối theo tư bản là chủ yếu. Còn KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam tuy tồn tại nhiều hình thức sở hữu nhưng sở toàn dân và sở hữu tập thể giữ vai trò chủ đạo. Phân phối theo lao động là đăc trưng bản chất của KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa, nó là hình thức thực hiện về mặt kinh tế của chế độ công hữu

Chúng ta xây dựng và phát triển KTTT định hướng XHCN ở nước ta để sử dụng chúng làm công cụ để hoàn thành sự nghIệp xây dựng CNXH thực hiện xã hội công bằng dân chủ văn minh. Vì vậy phát triển cần đi đôi với công và tiến bộ. Đó là cơ sở khách quan cho vIệc phân phối thông qua các quỹ phúc lợi xã hội và tập thể. Mặt khác chúng ta còn tồn tại hình thức sở hữu tư nhân thì ắt phải tồn tại hình thức phân phối theo vốn và tài sản kinh doanh và nó trở thành một hình thức của quan hệ phân phối trong KTTT định hướng XHCN ở nước ta

2.4. Cơ chế vận hành nền kinh tế là cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước XHCN

Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nhà nước pháp quyền XHCN, là nhà nước của dân do dân và vì dân .Đây là yếu tố cơ bản sự khác nhau giữa KTTT định hướng XHCN với nền kinh tế thị trường TBCN.Chúng ta vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường thì tất yếu phải tuân theo những quy luật vốn có của kinh tế thị trường như quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh …Giá cả do thị trường quyết định. Quy luật giá trị quy định mục đích theo đuổi trong hoạt động kinh tế là lợi nhuận, quy định sự phân bổ các nguồn lực vào các lĩnh vực sản xuất kinh doanh khác nhau, đồng thời đặt các chủ thể kinh tế vào một cuộc cạnh tranh quyết liệt. Do đó nó không tránh khỏi những khuyết tật. Để đảm bảo nền KTTT vận hành tốt cần có sự tham gia của nhà nước với tư cách người quản lý vĩ mô nền kinh tế. Điểm khác biệt của KTTT định hướng XHCN của ta đặt dưới sự quản lý vĩ mô của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chứ không phải là nhà nước tư sản, nhà nước của dân do dân và vì dân đặt dướI sự lãnh đạo của Đảng cộng sản VIệt nam .Sự quản lý của nhà nước XHCN nhằm sửa chữa “những thất bại của kinh tế thị trường” thực hiện các mục tiêu xã hội đảm bảo cho nền kinh tế theo đúng định hướng XHCN

Nhà nước thực hiện quản lý vĩ mô nền kinh tế thông qua thực hiện các chức năng sau:

– Nhà nước phải định hướng cho sự phát triển thông qua các chiến lược kế hoạch các quy hoạch và các dự án kinh tế để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển đúng định hướng

– Nhà nước ổn định kinh tế vĩ mô nghĩa là phải chống thất nghiệp khủng hoảng lạm phát

– Nhà nước xây dựng một hệ thống pháp luật thực hiện chức năng của nhà nước

– Nhà nước có chức năng sửa chữa những thất bại những khuyết tật của cơ chế thị trường

– Nhà nước thực hiện sự phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân

– Nhà nước quản lý tài sản quốc gia

Để thực hiện chức năng trên nhà nước sử dụng một hệ thống các công cụ sau:

– Nhà nước trước hết thông qua hệ thống pháp luật bảo đảm môi trường pháp lý an toàn và ổn định cho dân trong quá trình sản xuất và kinh doanh. Cung cấp thông tin tạo điều kiện cho nhân dân, hỗ trợ cho nhân dân khi gặp khó khăn. Đi đôi với thi hành pháp luật thì phải kiểm tra thi hành pháp luật. Đồng thời hệ thống pháp luât của nhà nước cũng phải hướng vào bảo đảm môi trường sinh thái cho sự phát triển bền vững của đất nước

– Thông qua kế hoạch hóa nhưng ở đây là kế hoạch hóa định hướng hay còn gọi là kế hoạch hóa gián tiếp nghĩa là thị trường vừa là đối tượng vừa là căn cứ của kế hoạch hóa .Rồi đề ra các chỉ tIêu phát triển kinh tế – xã hội và kèm theo đó là một hệ thống các chính sách kinh tế để hướng vào chủ thể kinh tế hoạt động nhằm thực hiện các mục tiêu đã đề ra

– Nhà nước sử dụng chính sách tài chính một công cụ để quản lý kinh tế vĩ mô để phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân một cách đúng đắn để tạo ra một môi trường tài chính lành mạnh tiến tới hình thành thị trường tài chính. Trong chính sách tài chính có thuế .Thuế là một công cụ tạo ra nguồn thu cho ngân sách. Thuế còn nhằm điều tIết thu nhập. Thuế còn phải nuôI dưỡng nguồn thu, chủ trương đơn gIản các sắc thuế . Trong chính sách tài chính  chúng ta chủ trương có sự phân cấp về ngân sách đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách TW mặt khác phát huy chủ động sáng tạo của địa phương . Tăng cường quyền tự chủ tài chính cho các doanh nghiệp cơ sở

– Chính sách tài chính 0 – Một công cụ quản lý kinh tế vĩ mô, chúng ta chú trọng sử dụng công cụ lãI suất và tỷ suất hối đoái

Hiện nay chúng ta đang xây dựng nền KTTT định hướng XHCN và sự phát triển của nền kinh tế thị trường  có đúng định hướng hay chệch định hướng hay không phụ thuộc vào hai nhân tố: thứ nhất kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Thứ hai nền kinh tế phải có sự quản lý vĩ mô của nhà nước

2.5. Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng thời với bảo đảm công bằng xã hội

Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội là những vấn đề gay cấn trong nền kinh tế thị trường. Trong nền kinh tế thị trường của các nước phương tây các nhà lý luận chỉ đề cao nhân tố kinh tế và kỹ thuật của sự tăng trưởng mà không chú ý thỏa đáng đến các nhân tố xã hội và nhân tố con người. Họ cho rằng tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội là hai mục tiêu mâu thuẫn không thể điều hòa. Ở nước ta vấn đề kết hợp kinh tế đi đôi với công bằng xã hội đã được Đảng nhà nước hết sức quan tâm. Đảng ta nhấn mạnh “tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến bộvà công bằng xã hội trong từng bước và suốt quá trình phát triển.Công bằng xã hội phải thể hiên ở cả khâu phân phối hợp lý tư liệu sản xuất lẫn ở cả khâu phân phối kết quả sản xuất, ở việc tạo điều kiện cho mọi người có cơ hội phát triển và sử dụng tốt năng lực của mình

Nước ta đang trong thời kỳ qua độ lên CNXH do vậy xuất phát từ quan điểm về CNXH về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội. Tăng trưởng kinh tế được coi là phương tIện cơ bản để phát triển , bản thân nó là một tIêu thức của tiến bộ xã hội

Để giải quyết tốt giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội chúng ta cần phát huy nội lực bảo đảm tăng trưởng kinh tế với tốc độ cao để không bị tụt hậu ,đồng thời bảo đảm công bằng xã hội tức là đáp ứng những nhu cầu cơ bản tối thiểu của đông đảo nhân dân bảo đảmgiáo dục cơ bản , y tế cơ bản ,kết cấu hạ tầng xã hội và sản xuất cơ bản cần phải cần phải tập trung giải quyết những vấn đề ở nông thôn giảm lao động nông nghiệp giải quyết vIệc làm, phát triển mạng lưới đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông vận tải xây dựng đời sống văn hóa ở nông thôn đồng thời có những chính sách xã hội như chính sách tIền lương để cải thiện đời sống khắc phục những vấn đề xã hội bức xúc như dI dân tự do, lao động trẻ em, tệ nạn xã hội ….

2.6. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế mở hội nhập

Đây là đặc điểm phản ánh sự khác biệt giữa nền KTTT định hướng XHCN mà chúng ta đang xây dựng với nền kinh tế trước đây

Trong điều kiện hiện nay do sự tác động của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đang dIễn ra quá trình quốc tế hóa toàn cầu hóa. Đời sống kinh tế, sự phát triển của mỗi quốc gia trong sự phụ thuộc lẫn nhau. Vì vậy mở cửa kinh tế, hội nhập kinh tế khu vưc và thế giới là tất yếu đối với nứơc ta

Trong tình trạng nước ta còn nghèo còn lạc hậu, vừa mới thoát khỏi hai cuộc chiến tranh với sự tàn phá mạnh về cơ sở vật chất kỹ thuật của chúng ta lại thêm một thời gian chúng ta duy trì cơ chế tập trung quan liêu bao cấp để đẩy nền kinh tế bước sang nền kinh tế thị trường với một xuất phát điểm thấp chính vì vậy là biện pháp để thu hút vốn kỹ thuật, công nghệ hiện đại, kinh nghiệm quản lý tiên tiến của các nước để khai thác tiềm năng và thế mạnh của nước ta, thực hiện phát huy nội lực tranh thủ ngoại lực để xây dựng và phát triển KTTT hiện đại theo kiểu rút ngắn

Chúng ta thực hiện mở rộng quan hệ quốc tế theo hướng đa phương hóa đa dạng hóa các hình thức đối ngoại gắn thị trường trong nước với thị trường khu vực và thế giới. Tuy nhiên chúng ta mở cửa nhưng trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh và không ngừng nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế giữ vững độc lập và toàn vẹn lãnh thổ

Trong thời gian tới chúng ta tiếp tục mở rộng đa phương hóa đa dạng hóa các quan hệ kinh tế đối ngoại. Đặc biệt chú trọng việc hội nhập và quan hệ kinh tế với các nước trong khu vực trong hiệp hội ASEAN và các thị trường có tiềm năng lớn như  EU, Trung Quốc, Nhật Bản…

Đẩy mạnh xuất khẩu đặc biệt là những mình có thế mạnh như hàng dệt may, giày dép, hàng thủ công, các hàng công nghiệp …Cần khai thác tốt những thị trường đã có, tích cực xâm nhập tìm kiếm thị trường đặc biệt là những thị trường lớn như: Mĩ, EU, Trung Quốc…Đa dạng các mặt hang xuất khẩu đồng thời phải nâng cao chất lượng hàng hóa xuất khẩu. Chúng ta xây dựng hệ thống chính sách thông thoáng tạo môi trường đầu tư và bằng nhiều hình thức thu hút vốn đầu tư nước ngoài

2.7. KTTT nước ta là tất yếu nhưng vẫn còn tồn tại nhiều mâu thuẫn

Nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện một nền sản xuất nhỏ là phổ biến do đó nền kinh tế mà chúng ta đang xây dựng chưa phải là nền kinh tế xncn mà là một nền kinh tế quá độ :nền kinh tế thị trừơng định hướng XHCN nên nó không tránh khỏI những mâu thuẫn quá độ của nó

Thứ nhất đó là mâu hay là sự đầu tranh giữa hai mặt đối lập. Tính tự phát và tính tự giác trong sự phát triển kinh tế – xã hội. Tính tự phát là nền kinh tế của chúng ta trong điều kiện sản xuất nhỏ là phổ biến do đó không thoát khỏi tính tự phát TBCN. Còn việc định hướng nền kinh tế nước ta đi lên chủ nghĩa xã hội không phải là sự phát triển tự phát mà là kết quả của quá trình nhận thức và vận dụng một cách tự giác xu hướng quy luật khách quan của sự phát triển trong thời đại ngày nay. Chúng ta cần điều chỉnh một cách phù hợp tính tự phát của nền kinh tế bằng sự tự giác của con người để nền kinh tế đúng định hướng XHCN

Thứ hai giữa mục tiêu là xóa bỏ bóc lột với thực tiễn là nền kinh tế chúng ta vẫn còn tồn tại bóc lột lao động.Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN của chúng ta tồn taị nhiều thành phần kinh tế trong đó có thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa. Chúng ta có nhiều hình thức sở hữu và kinh doanh, có thuê mướn lao động và có bóc lột lao động. Do đó chúng ta cần nghiên cứu và giải quyết thỏa đáng đó là mối quan hệ giữa các lợi ích: lợi ích của người lao động và lợi ích của người thuê mướn lao động

Thứ ba, một mặt phát triển KTTT trong điều kiện xuất phát từ sản xuất nhỏ thì xã hội chưa tránh những yếu tố của KTTT TBCN. Sự cạnh tranh, sự phá sản tình trạng thất nghiệp, sự phân hóa gIàu nghèo giữa các vùng và các bộ phận dân cư và nhất là không thể tránh khỏi những tệ nạn xã hội do mặt tráI của KTTT gây ra dẫn đến sự bất bình đẳng và sự bất công xã hội. Măt khác định hướn xã hội chủ nghĩa không cho phép sự bất bình đẳng phát triển thành sự phân cực xã hội, không cho phép đẩy những người lao động vào tình trạng thất nghiệp không thể chấp nhận tình trạng bất công tiêu cực ngày càng gia tăng. Một mâu thuẫn lại xuất hiện mâu thuẫn giữa bình đẳng xã hội với tính cách là mục tiêu của CNXH với tình trạng bất bình đẳng bất công không thể tránh khỏi do mặt trái của KTTT làm nảy sinh

Thứ tư đó là mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Lợi ích là một trong những động lực của sự tăng trưởng kinh tế. Dâu nhớt lợi ích cá nhân sẽ làm cho bánh xe kinh tế quay một cách gần như kỳ diệu. Mac đã khẳng định. Tất cả những gì con người đấu tranh giành giật đều dính liền với lợi ích của họ chỉ nhằm khẳng định hay phủ định lợi ích của một giai cấp nhất định .ở nước ta có ba loại lợi ích cơ bản: Lợi ích tập thể, lợi ích cá nhân, và lợi ích xã hội. Mỗi lợi ích lại vận động theo chiều hướng khác nhau. Đặc bIệt trong nền KTTT thì nhiều chỉ vì chạy theo lợi ích cá nhân ví dụ như các doanh nghIệp vì chạy theo lợi nhuận mà họ đã lạm dụng tài nguyên của xã hội, gây ô nhiễm môi trường sống của con người ảnh hưởng đến lợi ích của xã hội. Do đó phải kết hợp hài hòa ba lợi ích để tạo động lực cho sự phát triển