Những tồn tại và phát hiện qua nghiên cứu phát triển xuất khẩu hàng may mặc sang thị trường EU.

1/ Những tồn tại trong phát triển xuất khẩu hàng may mặc sang EU

Những tồn tại trong phát triển thị trường EU

Mặc dù phát triển xuất khẩu hàng may mặc sang thị trường EU đã đạt được những thành tựu đáng kể cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, nhưng vẫn tồn tại không ít hạn chế sau :

– Kim ngạch xuất khẩu tăng, nhưng tốc độ tặng không ổn định, có lúc giảm. Đó là giai đoạn 2008-2009, kim ngạch xuất khẩu hàng may mặc sang EU năm 2009 là 1869 triệu USD, còn năm 2008 đạt 2048 triệu USD, giảm 179 triệu USD. Tương ứng với tốc độ giảm là -8,74%. Giai đoạn tăng nhanh nhất là từ năm 2006 đến 2007 với tốc độ tăng 22,36%. Sau đó tốc độ tăng trưởng giảm dần, xuống mức âm năm 2009 rồi tăng nhẹ năm 2010 .

Sự tăng trưởng không ổn định này sẽ gây khó khăn cho việc hoạch định mục tiêu chiến lược phát triển cho ngành dệt may, cũng như cho Nhà nước.

– Sự phân bố không đồng đều cơ cấu xuất khẩu giữa các nước trong khu vực EU. Trong khi tỷ trọng xuất khẩu hàng may mặc sang một số nước lớn của EU như Đức, Anh, Pháp, Ý rất lớn, chiếm đến 80% tổng lượng hàng hóa xuất khẩu thì hơn 20 quốc gia còn lại chỉ chiếm chưa đến 20% kim ngạch xuất khẩu. Điều này là bất hợp lý bởi thị trường EU là 1 thị trường thống nhất, không có sự phân cấp giữa các quốc gia. Việc chỉ chú trọng tập trung xuất khẩu sang một nhóm nước sẽ gây ra tình trạng phát triển không đồng đều, bất cân xứng. Hơn nữa còn lãng phí thị trường tiêu thụ rất rộng lớn ở nhóm nước còn lại. Vấn đề này cần nhanh chóng giải quyết để hàng may mặc của Việt Nam thực sự phổ biến trên toàn EU.

Tồn tại trong phát triển nguồn hàng

Theo lý thuyết, với số lượng doanh nghiệp tham gia xuất khẩu hàng may mặc sang thị trường EU đông đảo như hiện nay thì nguồn cung hàng may mặc xuất khẩu của chúng ta phải dồi dào, liên tục. Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra rằng nguồn hàng cung ứng của nước ta vẫn chưa ổn định, mất cân xứng và chất lượng không cao:

+ Tính chưa ổn định trong phát triển nguồn hàng thể hiện qua tốc độ tăng trường sản lượng xuất khẩu không đều: giai đoạn 2006-2007, sản lượng xuất khẩu hàng may mặc của nước ta sang EU tăng mạnh với tốc độ xấp xỉ 44,5%, nhưng ngay sau đó,giai đoạn 2007-2008 lập tức tụt mạnh xuống 7,8% . Ngoài ra, tình trạng trễ hẹn giao hàng cho các khách hàng EU xảy ra khá phổ biến. Việc thiếu tính ổn định trong phát triển nguồn hàng sẽ có tác động xấu đến quá trình phát triển xuất khẩu hàng may mặc sang EU, gây ra tình trạng phát triển thiếu bền vững cho cả ngành hàng.

+ Sự mất cân đối trong cơ cấu hàng may mặc xuất khẩu chính là biểu hiện cho tình trạng phát triển nguồn hàng mất cân xứng của ngành may mặc Việt Nam. Trong khi nguồn cung những sản phẩm thô, xù xì, rẻ tiền rất dồi dào và sẵn có thì hiếm có doanh nghiệp may mặc nào ở nước ta đủ sức thực hiện những đơn hàng giá trị lớn cho mặt hàng may mặc thời trang.

+ Chất lượng hàng may mặc nước ta tuy đã có những cải thiện đáng kể nhưng nhìn chung còn thấp so với Thế giới. Đặc biệt là về mẫu mã. Mặc dù mước ta có một đội ngũ các nhà thiết kế mẫu trẻ, giàu năng lực, thế nhưng mẫu thiết kế chưa thật sự đi vào cuộc sống, chủ yếu còn nặng về phần trình diễn, còn thời trang hàng ngày phần lớn là được sưu tầm từ các catalogue nước ngoài. Khâu thiết kế còn nhiều hạn chế, chưa xây dựng được thương hiệu mang nét đặc trưng và đạt tầm cỡ quốc tế và đó cũng chính là một trong những nguyên nhân khiến hàng dệt may Việt Nam dù có ưu thế nhưng vẫn chưa thể tự chủ để phát triển và hội nhập được.

Lực lượng lao động  của ngành may mặc hiện nay vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu cho phát triển nguồn hàng. Điều này thể hiện khi lực lượng lao động của ngành may mặc đông nhưng không chất. Các doanh nghiệp tham gia xuất khẩu hàng may mặc trong nước đang trong tình trạng thiếu trầm trọng các kỹ sư công nghệ, quản đốc, cán bộ quản lý chất lượng sản phẩm, công nhân…có tay nghề vì thế dẫn đến hầu hết năng suất lao động của các doanh nghiệp trong ngành may rất thấp. Đội ngũ lao động của các doanh nghiệp này chỉ được đào tạo rất hạn chế. Thực tế là lao động Việt Nam thiếu tính sáng tạo, tuy rất cần cù nhưng chỉ biết lặp đi lặp lại những thao tác quen thuộc. Khi gặp tình huống mới, sản phẩm mới hay quy trình sản xuất khác là rơi vào tình trạng lúng túng, chậm chạp. Điều này bắt buộc các doanh nghiệp phải đào tạo thêm kỹ năng khi có những quy trình sản xuất mới. Đội ngũ quản lý cũng rơi vào tình trạng tương tự. Điều này bắt nguồn từ hệ thống thiết bị đào tạo hiện tại vẫn chỉ mang tính lý thuyết.

Chất lượng dịch vụ trong ngành may mặc như hệ thống thông tin, giao dịch, khả năng giao hàng đúng tiến độ của các doanh nghiệp nước ta cũng có khoảng cách so với các nước khác. Dù có ngày càng nhiều nhà máy được mở ra nhưng số lượng đơn hàng lại ít đi dẫn đến tình trạng “mật ít – ruồi nhiều”, các doanh nghiệp thường xảy ra tình trạng không có hạn ngạch để sản xuất hàng xuất khẩu hoặc là không nhận được đơn hàng, ngay cả việc có đơn hàng lớn nhưng không dám ký kết vì sợ không được giao hạn ngạch và năng lực sản xuất không đáp ứng kịp thời để đảm bảo giao hàng đúng tiến độ.

Tồn tại trong chính sách quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nước

– Trong những năm gần đây, tuy Chính phủ đã có nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tìm kiếm nguồn nguyên phụ liệu trong nước bằng việc xây dựng nhiều dự án phát triển ngành công nghiệp phụ trợ cho ngành may nhưng đến tận bây giờ chúng ta vẫn chưa xây dựng được nguồn cung ứng nguyên liệu ổn định. Các doanh nghiệp may mặc trong nước chủ yếu vẫn phải nhập khẩu nguyên liệu từ nước ngoài, vì vậy gần như phụ thuộc hoàn toàn vào sự lên xuống của giá cả nguyên liệu thế giới. Điều này gây ảnh hưởng không nhỏ tới hoạt động sản xuất của doanh nghiệp. Như vậy có thể thấy, phát triển xuất khẩu hàng may mặc sang thị trường EU đang và sẽ tiếp tục chững lại nếu các doanh nghiệp may mặc không giải quyết được những tồn tại kể trên.

2/  Nguyên nhân của những tồn tại

- Doanh nghiệp vẫn chưa quan tâm đúng mực đến công tác nghiên cứu thị trường:

Với đặc điểm mang tính thời vụ cao, hàng may mặc luôn có xu hướng thay đổi theo thời gian, không gian, mùa vụ. Bởi vậy nếu không nắm bắt được thị hiếu tiêu dùng của nước nhập khẩu thì hàng may mặc nước ta khó có thể tồn tại và phát triển được. Không những thế, với sự đa dạng về văn hóa của 27 quốc gia trong khu vực EU thì nhu cầu và văn hóa mặc của từng nước lại có sự khác biệt. Sự khác biệt có thể không lớn nhưng nếu không chú ý đến điều này, hàng may mặc nước ta sẽ kém được ưa chuộng, thậm chí bị tẩy chay. Bởi vậy các chuyên gia từng nhận định “ Thị trường EU là một thị trường sành điệu và bảo thủ”. Trong khi đó, thực tế quá trình hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, công tác nghiên cứu thị trường còn chưa được quan tâm đúng mức. Nhiều doanh nghiệp không có bộ phân nghiên cứu thị trường riêng mà thường do phòng kế hoạch kinh doanh đảm nhận luôn công tác này. Do đó, hiệu quả của công tác nghiên cứu thị trường chưa cao. Trong khi nhu cầu thị trường đối với sản phẩm may mặc lại rất phức tạp và nhanh thay đổi. Điều này đã làm cho sản phẩm may mặc xuất khẩu của nước ta không bắt kịp với thị hiếu, nhu cầu của người tiêu dùng EU, làm cho hàng may mặc Việt Nam kém được ưa chuộng trên thị trường khó tính này.

Cũng vì nguyên nhân chưa tìm hiểu kỹ thị trường xuất khẩu nên hàng may mặc nước ta mới chỉ tập trung hiện diện ở một nhóm nước trong khu vực EU. Các quốc gia còn lại, hoặc chưa tìm hiểu, hoặc tìm hiểu chưa đầy đủ nên sức phát triển còn rất hạn chế.

– Chưa xây dựng được nguồn cung ứng nguyên phụ liệu ổn định :

Thực trạng này xuất phát từ sự phát triển khập khiễng giữa ngành dệt và ngành may đã kìm hãm sự phát triển của ngành may nói riêng và dệt may nói chung. Hàng năm, để đảm bảo hoạt động xuất khẩu, ngành may phải nhập khẩu khoảng 80% nguyên phụ liệu mà chủ yếu là vải vóc. Nguyên nhân do máy móc thiết bị của ngành dệt nước ta đã cũ kỹ, lạc hậu mà tiềm lực trong nước chưa có điều kiện để hiện đại hóa một cách đồng bộ. Hơn nữa, nếu dùng các nguyên liệu do ngành dệt trong nước cung cấp sẽ không đáp ứng được những yêu cầu về thông số kỹ thuật của bên đặt hàng xuất khẩu. Chưa có mối quan hệ kinh tế ổn định giữa ngành dệt và ngành may. Cũng vì không chủ động được nguồn cung ứng nguyên phụ liệu, phải nhập khẩu phần lớn từ bên ngoài nên các doanh nghiệp trong nước đã gặp không ít khó khăn trong phát triển xuất khẩu hàng may mặc. Khi nguồn nguyên phụ liệu trên thị trường thế giới trở nên khan hiếm, chúng ta sẽ phải đối mặt với tình trạng nhập nguyên phụ liệu với giá cao, thậm chí không thể mua được nguyên phụ liệu. Điều này làm cho nguồn cung hàng may mặc xuất khẩu sang thị trường EU không ổn định cả về chất lượng, quy mô và cơ cấu

Như ta đã biết năng lực quản lý và thiết bị công nghệ của ngành dệt may mới chỉ huy động được gần 40% công suất thiết bị nhưng hầu hết công nghệ lạc hậu và thiếu đồng bộ giữa các khâu, đặc biệt là các thiết bị dệt và nhuộm. Ngành chưa chủ động tiếp cận được trực tiếp với khách hàng tiêu thụ sản phẩm ở thị trường EU ( xuất khẩu sản phẩm qua đối tác trung gian). Công tác đầu tư nghiên cứu tạo mẫu mốt thời trang quần áo chưa được quan tâm đúng mức để phát triển phục vụ cho ngành may chuyển từ xuất khẩu gia công sang xuất khẩu sản phẩm hoàn chỉnh.

– Về quản lý :

Hệ thống quản lý chất lượng của ngành dệt may chưa được quan tâm chú trọng. Nhiều doanh nghiệp chưa có giải pháp hữu hiệu để nâng cao chất lượng sản phẩm. Hiện nay mới chỉ có khoảng 45% doanh nghiệp đã đăng ký quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 9002.

– Về nguyên liệu :

Hầu hết các nguyên liệu phụ liệu phục vụ cho sản xuất ngành may hiện nay đều phải nhập khẩu 70% giá trị sản phẩm dệt nằm ở nguyên liệu bông, xơ, hóa chất, thuốc nhuộm. Nguồn nguyên liệu từ trong nước chất lượng kém và sản lượng thấp, chỉ đáp ứng được 10% nhu cầu cho ngành may mặc.

– Về chất lượng nguồn nhân lực :

Chất lượng nguồn nhân lực của ngành may mặc còn nhiều bất cập, lực lượng lao động ngành may rất lớn nhưng số lượng công nhân kỹ thấy trình độ bậc cao, giỏi còn thấp. Số đông lao động có văn hóa thấp, tay nghề thấp, thiếu hiểu biết về pháp lý, kỹ thuật, khó nâng cao tay nghề, năng suất lao động thấp, làm việc nhiều giờ.. là những thực trạng yếu kém hiện nay của ngành dệt may.

– Về vốn :

Vốn cho đầu tư phát triển của các doanh nghiệp may mặc xuất khẩu còn thiếu, đặc biệt ở các doanh nghiệp nhà nước. Hiện tượng đầu tư dàn trải, manh mún theo hướng tự cân đối, khép kín ở nhiều doanh nghiệp làm cho dệt may ở tình trạng mất cân đối nghiêm trọng giữa các khâu trong sản xuất.