Những vấn đề và thách thức với các doanh nghiệp nhà nước

 

Mặc dù, khu vực doanh nghiệp nhà nước đã có những chuyến biến và tiến bộ nhất định như đã nêu ở phần trên nhưng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại, cần có những giải pháp phù hợp để đáp ứng được những thách thức, yêu cầu nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh, hội nhập về kinh tế quốc tế; đó là:

1. Cho đến nay vẫn chưa có các tiêu chí cụ thể và thống nhất để xác định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đánh giá về hiệu quả doanh nghiệp nhà nước nên nhận định chưa đúng về tác dụng của các chủ trương và biện pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước và các định hướng tiếp theo. Biểu hiện là vẫn còn có tình trạng sử dụng rất nhiều tiêu chí như tỷ trọng doanh nghiệp nhà nước trong tổng sản phẩm quốc nội, tốc độ tăng trưởng hàng năm, tỷ lệ đóng góp vào ngân sách nhà nước, chỉ tiêu về tăng quy mô về vốn, mức doanh thu, nộp ngân sách, lãi hoặc lỗ; lãi trên doanh thu, lãi trên tổng vốn hoặc vốn nhà nước…. Vì vậy, trong thời gian tới cần quan tâm hơn đến công tác phân tích đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và hiệu quả sắp xếp đổi mới doanh nghiệp nhà nước.

2. Để thực hiện được định hướng “điều chỉnh cơ cấu để doanh nghiệp nhà nước có cơ cấu hợp lý,… không nhất thiết phải chiếm tỷ trọng lớn trong tất cả các ngành, lĩnh vực, sản phẩm của nền kinh tế” (Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ ba – Khoá IX) và thời hạn 4 năm phải chuyển đổi các công ty nhà nước sang hoạt động theo quy định của Luật doanh nghiệp thì thách thức đối với việc sắp xếp, cơ cấu lại khu vực doanh nghiệp nhà nước là rất to lớn. Những thách thức đó là:

- Thứ nhất là, tuy số lượng doanh nghiệp nhà nước giảm nhiều nhưng các doanh nghiệp chuyển đổi sở hữu chỉ chiếm khoảng gần 10% tổng số vốn của toàn bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước. Vì vậy, việc sắp xếp, điều chỉnh cơ cấu trong thời gian qua phần nhiều mang ý nghĩa sắp xếp, điều chỉnh trong nội bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước (giảm bớt doanh nghiệp quy mô nhỏ, doanh nghiệp lỗ, doanh nghiệp không cần nắm giữ, giảm bớt đầu mối, chuyển từ cấp quản lý này sang cấp quản lý khác…), mà chưa tạo được cơ cấu hợp lý và chưa điều chỉnh được cơ cấu tương quan giữa doanh nghiệp nhà nước với các loại hình doanh nghiệp khác trong nền kinh tế.

- Thứ hai là, việc sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước chưa được thực hiện theo một đề án tổng thể kết hợp giữa ngành và địa bàn mà lại được thực hiện theo từng đề án của từng bộ, ngành, địa phương, tổng công ty nên còn có sự chồng chéo về ngành nghề kinh doanh, giữa doanh nghiệp trung ương và doanh nghiệp địa phương trên cùng một địa bàn.

- Thứ ba là, phần lớn các ngành, các cấp vẫn có tư tưởng giữ lại nhiều doanh nghiệp 100% vốn nhà nước hoặc có cổ phần chi phối của Nhà nước. Cụ thể là có tới gần 60% số doanh nghiệp được xác định là doanh nghiệp do Nhà nước giữ 100% vốn tại các đề án sắp xếp đã được phê duyệt không đáp ứng đủ các điều kiện quy định tại Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí, danh mục phân loại công ty nhà nước và công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc tổng công ty nhà nước.

- Thứ tư là, việc triển khai thực hiện sắp xếp lại, cổ phần hoá, đa dạng hoá sở hữu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian qua còn chậm so với tiến độ đã đề ra và chủ yếu là đối với các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ; trong khi đó, các doanh nghiệp cần chuyển đổi sở hữu trong thời gian tới lại tập trung vào các doanh nghiệp quy mô lớn, tổng công ty, ngân hàng thương mại nhà nước có cơ cấu tổ chức phức tạp bao gồm nhiều pháp nhân, chi nhánh hoạt động trên các địa bàn trong cả nước lại phải vừa sắp xếp, tổ chức lại vừa phải triển khai cổ phần hóa toàn bộ tổng công ty hoặc cổ phần hóa một bộ phận các doanh nghiệp thành viên vừa hình thành công ty mẹ có 100% vốn điều lệ do Nhà nước sở hữu trong thời hạn 4 năm như Luật định là điều không dễ dàng trong điều kiện hiện nay.

Vì vậy, có thể nói đây là thách thức to lớn, đòi hỏi phải có Chương trình mang tính tổng thể với những điều chỉnh quyết liệt hơn của các ngành, các cấp, nhất là trong bối cảnh hội nhập kinh tế, thực hiện các cam kết quốc tế và đàm phán gia nhập Tổ chức thương mại thế giới.

3. Nhìn chung, quy mô của nhiều công ty nhà nước chưa đạt được yêu cầu “Đại bộ phận doanh nghiệp nhà nước phải có quy mô vừa và lớn” như Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 xác định (vẫn còn gần 40% số công ty nhà nước có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng). Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển; chưa giảm được nhiều tình trạng xoá nợ, khoanh nợ, giãn nợ, bù lỗ…. ; cụ thể là:

– Năm 2005, mặc dù số doanh nghiệp có lãi chiếm tới 79,4% nhưng số có mức lãi bằng hoặc cao hơn lãi suất huy động vốn của ngân hàng thương mại chỉ khoảng 40%. Nếu tính đủ chi phí phát sinh trong kỳ như khấu hao tài sản cố định, các khoản trích dự phòng phải thu khó đòi, giảm giá tồn kho, xử lý nợ khó đòi thì lãi thực tế sẽ thấp hơn rất nhiều. Tuy tổng số nộp ngân sách của khu vực doanh nghiệp nhà nước khá lớn nhưng chủ yếu là thuế gián thu.

– Nợ xấu của các doanh nghiệp nhà nước tuy đã có xu hướng giảm so với những năm trước nhưng vẫn còn lớn, trong khi khả năng thanh toán nợ rất hạn chế. Không ít đối với doanh nghiệp nhà nước kinh doanh rất kém hiệu quả, không có khả năng thanh toán nợ, ảnh hưởng đến tình hình tài chính của cả khu vực đối với doanh nghiệp nhà nước nói chung, trong đó có các ngân hàng thương mại nhà nước.

– Năng lực cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước so với doanh nghiệp nước ngoài còn ở mức độ yếu, chi phí sản xuất, giá thành cao, nhất là các chi phí về quản lý, tiêu hao nguyên vật liệu, chi phí khấu hao, lãng phí, thất thoát lớn. Phần lớn các doanh nghiệp nhà nước có trình độ trang thiết bị, công nghệ lạc hậu so với mức trung bình của thế giới, công suất huy động thấp dẫn đến chi phí khấu hao trên đơn vị sản phẩm cao; nhiều doanh nghiệp chỉ đạt hiệu suất sử dụng tài sản cố định 50-60%. Tỷ lệ lao động dôi dư (khoảng 20%) và lao động gián tiếp lớn, thiếu lao động tay nghề cao, năng suất lao động thấp.

– Tốc độ tăng trưởng bình quân trong thời kỳ 2001-2005 của khu vực doanh nghiệp nhà nước thấp hơn nhiều so với khu vực dân doanh, chưa tương xứng với các nguồn lực Nhà nước đã đầu tư và những thuận lợi so với các thành phần kinh tế khác. Đồng thời kết quả hoạt động của hầu hết các doanh nghiệp nhà nước sau khi cổ phần hoá, đa dạng hoá sở hữu cho thấy, hầu hết các chỉ tiêu về lợi nhuận, doanh thu, đầu tư, thu nhập của người lao động đều tăng hơn so với trước khi cổ phần hoá.

Thực trạng này cho thấy, các thách thức của việc đổi mới nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp nhà nước là rất to lớn; đồng thời tiềm năng, cơ hội cho  tăng trưởng GDP của nước ta cũng còn rất nhiều nếu chúng ta thực hiện tốt việc đổi mới, cơ cấu lại, cổ phần hóa, đa dạng hóa sở hữu doanh nghiệp nhà nước nhằm sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đang có tại khu vực doanh nghiệp nhà nước.

4. Cổ phần hóa còn mang tính “khép kín”; trong đó, chủ yếu cổ đông vẫn là người lao động, người quản lý và Nhà nước. Mặc dù năm 2005 đã chứng kiến sự tăng lên về tỷ trọng cổ phần nắm giữ bởi cổ đông bên ngoài nhưng vẫn còn rất nhỏ; thể hiện, trong hơn 2.600 công ty nhà nước được cổ phần hóa chỉ có 25 doanh nghiệp có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài hoặc theo kết quả điều tra 444 doanh nghiệp đã cổ phần hóa trên 1 năm của Viện NCQLKTTW năm 2005 thì số cổ đông ngoài doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 11% tổng số cổ phần của doanh nghiệp tại năm thực hiện cổ phần hóa. Với tỷ lệ cổ đông ngoài doanh nghiệp, nhất là số cổ đông chiến lược còn ít thì việc quản trị của các DNNN cổ phần hóa khó có thể được cải thiện đáng kể. Hơn nữa, những phân biệt đối xử về đất đai, tài chính, tín dụng và quản lý nhà nước về lao động, tiền lương,… sau chuyển đổi là những khó khăn không nhỏ đối với các doanh nghiệp chuyển đổi.

– Quá trình chuyển đổi công ty nhà nước thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Cơ chế hoạt động sau chuyển đổi của doanh nghiệp ít thay đổi. Việc thiếu rõ ràng về lợi ích kinh tế, mô hình tổ chức quản lý, nhân sự, địa vị pháp lý và quan hệ với chủ sở hữu nhà nước cũng là nguyên nhân không nhỏ khiến các doanh nghiệp chưa mặn mà với việc chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên.

– Quá trình chuyển tổng công ty, doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn sang mô hình công ty mẹ – công ty con và thành lập tập đoàn kinh tế cũng có nhiều vấn đề nảy sinh. Một số tổng công ty và công ty nhà nước chuyển sang hoạt động theo mô hình công ty mẹ-công ty con nhưng chưa tuân thủ điều kiện khách quan, đặc biệt điều kiện về liên kết kinh tế và đầu tư chi phối lẫn nhau, khiến cho việc chuyển đổi mang bản chất sắp xếp hành chính, khiên cưỡng và ép buộc. Nhiều công ty mẹ vẫn quen với cách điều hành theo kiểu quyết định hành chính mà thực hiện cách điều hành mới thông qua liên kết về vốn; bộ máy chuyên môn nghiệp vụ của công ty mẹ chưa theo kịp yêu cầu thực hiện đồng thời hai chức năng của công ty mẹ là vừa trực tiếp sản xuất kinh doanh, vừa đầu tư tài chính.

Việc hình thành tập đoàn kinh tế còn nhiều lúng túng, nhiều vấn đề chưa được tập trung quan tâm đúng mức trong chỉ đạo tổ chức thực hiện như: tên của công ty mẹ trong tập đoàn còn chưa theo thông lệ quốc tế (gọi công ty mẹ là tập đoàn), có thể gây lẫn lộn với toàn bộ tập đoàn; vấn đề chiến lược phát triển của toàn tập đoàn, thương hiệu, cơ chế vận hành chung của tập đoàn và vấn đề quản trị các doanh nghiệp trong tập đoàn còn chưa được tập trung quan tâm đúng mức trong các đề án hình thành tập đoàn. Ngoài ra, vấn đề chính sách đầu tư và tài chính chưa phù hợp, khuyến khích việc tăng cường tích tụ tái đầu tư vốn để hình thành tập đoàn; chưa hình thành khung pháp luật đầy đủ hướng dẫn cho việc hình thành và quản lý đối với tập đoàn.

6. Vấn đề chủ sở hữu và thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước đối với phần vốn nhà nước đầu tư tại các doanh nghiệp chưa có tiến triển rõ nét. Mặc dù, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 đã xác định thành lập Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước nhằm chuyển việc quản lý vốn của chủ sở hữu sở hữu nhà nước tại công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên chuyển từ công ty nhà nước độc lập, quản lý phần vốn nhà nước tại công ty cổ phần sang phương thức đầu tư, kinh doanh vốn theo cơ chế phù hợp với kinh tế thị trường nhưng cho đến nay, sau hơn 2 năm Luật Doanh nghiệp nhà nước được ban hành, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định thành lập Tổng công ty này nhưng Tổng công ty vẫn chưa thực sự đi vào hoạt động. Do đó, việc thực hiện quyền của chủ sở hữu nhà nước đối với phần vốn nhà nước đầu tư tại các doanh nghiệp vẫn thực hiện theo cách quản lý cũ và vẫn còn nhiều nhược điểm, đó là: Cơ chế thực hiện các quyền chủ sở hữu Nhà nước đối với DNNN còn chồng chéo, đan xen, thiếu hiệu lực, bị phân tán ra nhiều cơ quan, nhiều tổ chức dẫn tới chồng chéo, thậm chí triệt tiêu lẫn nhau do lợi ích cục bộ. Hơn nữa, các cơ quan đại diện chủ sở hữu lại đồng thời thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực ngành kinh tế-kỹ thuật hoặc địa bàn của mình. Hậu quả là có quyết định thực hiện chức năng quản lý nhà nước song lại mang tính can thiệp của chủ sở hữu vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, nhất là các quyết định về tín dụng (xoá nợ, khoanh nợ, giãn nợ), giá cả (định giá độc quyền), tiền lương-thu nhập (khống chế lương tối đa trong doanh nghiệp). Đồng thời, giữa các cơ quan trong bộ máy còn thiếu sự phối hợp, trong khi việc xác định chức năng quản lý nhà nước của các cơ quan không rõ dẫn đến tình trạng quản lý và công tác giám sát doanh nghiệp nhà nước tuân thủ pháp luật thiếu hiệu quả.

7. Hiệu lực quản lý của bộ máy nhà nước còn thấp; công tác kế toán, kiểm toán còn nhiều yếu kém chưa bảo đảm phục vụ một cách hữu hiệu công tác quản lý, kiểm tra, giám sát dẫn đến tình trạng sau:

– Đánh giá chưa đúng đắn và không giám sát được tình hình tài chính doanh nghiệp. Ví dụ điển hình là chỉ khi thực hiện cổ phần hoá, đa dạng hoá sở hữu mới phát hiện ra nhiều doanh nghiệp nhà nước báo cáo có lãi nhưng thực tế lại đang thua lỗ.

– Tình trạng chia chác, tham nhũng trong khu vực doanh nghiệp nhà nước đang diễn ra khá trầm trọng. Biểu hiện rõ nét nhất là trong lĩnh vực đầu tư, mua sắm (lại quả, gửi giá).

Hiện tượng này xảy ra bên cạnh lý do về cơ chế, chính sách, hiệu lực quản lý của các cơ quan quản lý nhà nước còn có lý do từ chính quy mô quá lớn, vượt quá giới hạn tối ưu của khu vực doanh nghiệp nhà nước. Vì vậy, trong thời gian tới bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế chính sách, nâng cao hiệu lực quản lý của bộ máy nhà nước (bao gồm cả việc nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước), cần giảm thiểu quy mô khu vực doanh nghiệp nhà nước tới giới hạn tối ưu của công tác quản lý. Đồng thời, cần chuyển từ cách đầu tư, sở hữu và chịu trách nhiệm (hữu hạn) đối với toàn bộ một doanh nghiệp sang định hướng kinh doanh vốn nhà nước, tăng cường sức mạnh chi phối của từng đồng vốn nhà nước và cách quản lý của chủ sở hữu vốn góp vào doanh nghiệp khác, chia sẻ rủi ro với các chủ sở hữu khác.

Tóm lại, các thách thức của việc đẩy mạnh cải cách, đổi mới doanh nghiệp nhà nước là rất gay gắt trong bối cảnh nước ta đang mở rộng hội nhập kinh tế quốc tế nhưng nếu chúng ta thực hiện tốt việc đổi mới, cơ cấu lại bao gồm cả việc chuyển đổi sở hữu để sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đang có tại khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ tạo điều kiện nâng cao tính cạnh tranh của doanh nghiệp và nâng cao mức tăng trưởng GDP của nước ta.