Phân loại hiệu quả hoạt động của DNSX sử dụng trong luận án

Vấn đề thứ hai cần làm rõ trước khi bàn đến bản chất phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX, chính là trả lời cho câu hỏi “phân tích là gì”.
Phân tích là sự phân chia (thật sự hay bằng tưởng tượng) một đối tượng nhận thức ra thành các yếu tố [52], qua đó xem xét sự biến động của các yếu tố này dưới tác động của những nguyên nhân gây nên sự thay đổi của đối tượng nhận thức.

Đối tượng của nhận thức rất đa dạng và phức tạp. Tuy nhiên, thuộc khuôn khổ đối tượng nghiên cứu của luận án chỉ bao hàm các đối tượng nhận thức phản ánh về hiệu quả hoạt động của DNSX. Để phân tích, các đối tượng nhận thức này cần được biểu hiện qua các chỉ tiêu phân tích. Đó là sự xác định về nội dung và phạm vi của đối tượng phân tích.

Hiệu quả hoạt động là mối quan tâm hàng đầu của bất kỳ một tổ chức hoạt động nào. Đó là thước đo phản ánh trình độ tổ chức, quản lý kinh doanh, quyết định tới khả năng sống còn của mỗi đơn vị. Với vị trí là công cụ của nhận thức, làm cơ sở cho những quyết định và hành động đúng đắn, phân tích hiệu quả hoạt động của DN từ lâu đã được các nhà khoa học kinh tế, các nhà quản lý kinh tế, các nhà QTDN, các đối tượng quan tâm khác tập trung nghiên cứu và ứng dụng nhằm mục tiêu phát triển bền vững.

Như vậy, bản chất phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX là một phần quan trọng trong phân tích hoạt động của DNSX. Đối tượng phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX bao gồm “hiệu quả kinh tế” và “hiệu quả xã hội”. Về phía DN, hiệu quả hoạt động đo lường trình độ sử dụng nguồn lực của DN, do đó nó có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của DNSX. DN hoạt động có hiệu quả không những giúp cho DN đảm bảo quá trình tái sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm sản xuất…, mà còn nâng cao sức cạnh tranh của DNSX trên thương trường. Đối với xã hội, hiệu quả hoạt động của DNSX có tác động đến nhiều mặt hoạt động của xã hội. Có thể thấy, với vai trò là một tế bào của xã hội, tham gia đóng góp vào sự tồn tại và phát triển của xã hội thì những nỗ lực của DNSX nhằm gia tăng hiệu quả kinh tế cũng sẽ góp phần gia tăng sức mạnh của nền kinh tế quốc dân, như: tăng tổng sản phẩm quốc dân, tăng nguồn thu cho ngân sách, tăng lực lượng lao động được sử dụng, cải thiện đời sống nhân dân,… Tuy nhiên, hai mặt hiệu quả này không phải lúc nào cũng thống nhất, có trường hợp chúng mâu thuẫn nhau. Phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX cần tìm ra giải pháp để kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế với hiệu quả xã hội sao cho hiệu quả kinh tế tăng sẽ kéo theo hiệu quả xã hội tăng hoặc ít nhất là không suy giảm.

Bản chất phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX được thể hiện rõ hơn qua các phương diện sau:

Về mặt kỹ thuật, phân tích hiệu quả hoạt động cần xuất phát từ mục tiêu phân tích để xác định nội dung phân tích. Ở mỗi nội dung đó, cần xây dựng chỉ tiêu phân tích cụ thể và lựa chọn phương pháp phân tích phù hợp để đánh giá chỉ tiêu. Tuy nhiên, phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX không chỉ dừng lại ở việc đánh giá các chỉ tiêu mà còn đi sâu nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến các chỉ tiêu đó. Nhân tố ảnh hưởng là những yếu tố bên trong của mỗi hiện tượng, quá trình… và mỗi biến động của nó tác động trực tiếp hay gián tiếp đến các chỉ tiêu phân tích. Khi phân tích, xác định các chỉ tiêu phân tích dưới sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng mới chỉ là quá trình “định tính”, cần phải lượng hoá các chỉ tiêu và nhân tố ở những trị số xác định với độ biến động nhất định (nếu có thể). Sự biến động của các nhân tố ảnh hưởng có thể do những nguyên nhân chủ quan, khách quan khác nhau tác động tới, các nguyên nhân này có thể tác động đồng thời hoặc chỉ là riêng lẻ, theo chiều hướng thuận hoặc nghịch. Trên cơ sở xác định đúng và đủ các nguyên nhân liên quan, nhà phân tích mới có cơ sở đề xuất những giải pháp hữu hiệu để cải thiện tình hình. Điều này cho thấy mối quan hệ giữa đối tượng và phương pháp phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX.

Về mặt tổ chức, phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX có thể được thực hiện bởi chính DN đó (phân tích nội bộ) hoặc thuê ngoài (phân tích độc lập). Luận án chỉ đề cập tới trường hợp phân tích nội bộ. Theo đó, công tác phân tích hiệu quả hoạt động được thực hiện bởi các cán bộ/bộ phận bên trong DNSX. Việc tổ chức phân tích nội bộ ở mỗi đơn vị phụ thuộc vào quy mô, địa bàn hoạt động, đặc điểm hoạt động, cơ cấu tổ chức, nhận thức và năng lực của nhà quản lý, năng lực của người đảm nhiệm công việc phân tích,… Các điều kiện này có sự khác nhau giữa các đơn vị nên không có mô hình tổ chức cụ thể áp dụng chung cho mọi đơn vị. Thông thường, phân tích nội bộ có thể được thực hiện bởi một bộ phận chức năng riêng biệt chuyên làm công tác phân tích, hoặc do các cán bộ chức năng khác như kế toán, thống kê, kinh doanh,… kiêm nhiệm, hoặc có thể kết hợp theo hướng: những phần hành quan trọng được thực hiện bởi cán bộ phân tích chuyên nghiệp, còn những phần hành ít quan trọng hơn được thực hiện bởi các cán bộ kiêm nhiệm.

Về quy trình thực hiện, phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX cần được thực hiện theo một quy trình khoa học, hợp lý, có thể bao gồm các khâu sau:

Lập kế hoạch phân tích: Đây là giai đoạn đầu tiên, là một khâu quan trọng, ảnh hưởng nhiều đến chất lượng, thời hạn và tác dụng của phân tích hiệu quả hoạt động. Lập kế hoạch phân tích bao gồm: Xác định mục tiêu, đối tượng và phạm vi phân tích; Xác định thời gian thực hiện nhiệm vụ phân tích; Xác định nội dung phân tích, chỉ tiêu và phương pháp phân tích; Lựa chọn tài liệu, thông tin cần thu thập; Lựa chọn nhân sự và phương tiện phân tích.

– Sưu tầm và xử lý tài liệu: để đánh giá đúng đắn và đầy đủ về hiệu quả hoạt động của DNSX, các nhà phân tích cần dựa vào các tài liệu đáng tin cậy có thể giúp đánh giá toàn diện kết hợp với cụ thể ở các khía cạnh trọng yếu, tránh sự đánh giá phiếm diện, chủ quan, cung cấp thông tin kém chất lượng tới chủ thể quản lý. Chính vì vậy, cần kết hợp hài hòa giữa phân tích khái quát với phân tích cụ thể nhằm đánh giá đầy đủ, khách quan, trung thực, có hệ thống về hiệu quả hoạt động của DNSX. Tài liệu chủ yếu phục vụ công tác phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX gồm:

+ Hệ thống báo cáo kế toán: Báo cáo kế toán được sử dụng như nguồn dữ liệu quan trọng nhất khi phân tích Phân tích các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế có tính chất tài chính của DNSX. Báo cáo kế toán bao gồm báo cáo tài chính và báo cáo kế toán quản trị. Báo cáo tài chính gồm: bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ, bản thuyết minh báo cáo tài chính; báo cáo kế toán quản trị cung cấp các thông tin chi tiết, cụ thể phục vụ cho QTDN. Đó là những báo cáo về tình hình tăng giảm tài sản cố định, tăng giảm hàng tồn kho, về các khoản đầu tư, về các khoản công nợ, về các khoản thu, chi; về cơ chế định giá các yếu tố đầu vào, đầu ra; dự toán và tình hình thực hiện dự toán tiền;… Bên cạnh đó, cần kết hợp sử dụng các tài liệu khác để phân tích đầy đủ hơn về Phân tích các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế có tính chất tài chính, cũng như phân tích về Phân tích các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế có tính chất phi tài chính của DNSX và hiệu quả xã hội mà hoạt động của DNSX mang lại.

+ Các tài liệu kế hoạch: Trong phân tích hiệu quả hoạt động, các tài liệu kế hoạch giúp cho nhà phân tích có cơ sở so sánh để đánh giá hiệu quả thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ đã đặt ra; đồng thời, kế hoạch còn là cơ sở để định vị mức độ chệch hướng hay sự phát sinh của các yếu tố bất thường để các nhà quản lý ra quyết định kịp thời.

+ Các tài liệu khác: Các thông tin khác của bản thân DN; Các thông tin theo ngành kinh tế; Các thông tin chung liên quan đến cơ hội kinh tế, cơ hội đầu tư, cơ hội về kỹ thuật công nghệ…

Tài liệu, thông tin cần đảm bảo các tính chất: đầy đủ, thích hợp, có hệ thống và đúng đắn. Tính đầy đủ thể hiện thước đo số lượng của thông tin; tính thích hợp phản ánh chất lượng thông tin; tính hệ thống thể hiện việc sắp xếp, lưu trữ và tra cứu tài liệu trong ngân hàng dữ liệu; tính đúng đắn thể hiện không có nhầm lẫn hoặc sai sót về tài liệu, thông tin. Để đảm bảo tính hệ thống của thông tin cần tổ chức tốt ngân hàng dữ liệu (sẽ hoàn thiện hơn nếu có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin). Để đảm bảo tính đúng đắn cần kiểm tra, đối chiếu, “làm sạch” cơ sở dữ liệu gốc trên các khía cạnh trọng yếu.

– Tiến hành phân tích: Tiến hành phân tích là giai đoạn triển khai, thực hiện các công việc đã ghi trong kế hoạch. Giai đoạn này thường bao gồm các công việc cụ thể sau: Tính toán chỉ tiêu, vận dụng phương pháp phân tích thích hợp với từng nội dung phân tích.

– Kết thúc phân tích: Đây là giai đoạn cuối cùng của việc phân tích, cần lập báo cáo phân tích để trình bày kết quả phân tích và hoàn chỉnh hồ sơ phân tích. Báo cáo phân tích là sản phẩm cuối cùng của công tác phân tích để trình bày các đánh giá, kiến nghị của các chuyên gia phân tích về từng nội dung phân tích. Báo cáo phân tích cần được công bố theo cách thức phù hợp cho những người có liên quan. Hồ sơ phân tích (gồm tất cả các tài liệu liên quan tới quá trình phân tích, từ kế hoạch phân tích tới sản phẩm cuối cùng là báo cáo phân tích) cần được lưu trữ theo quy định, đảm bảo tính bảo mật và khoa học.

Về nguyên tắc phân tích, khi thực hiện phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX cần tuân thủ nguyên tắc chung là “từ khái quát đến cụ thể”. Trước tiên, trên cơ sở các tài liệu tổng hợp, tiến hành phân tích các chỉ tiêu tổng quát về hiệu quả hoạt động để đưa ra những đánh giá tổng quát và xác định các nội dung phân tích trọng điểm cần tập trung xem xét. Sau đó, tiến hành phân tích cụ thể về mỗi nội dung trọng điểm để thấy được sâu sắc hơn về từng mặt hoạt động của DNSX là có hiệu quả hay không, ở tầm nào, có phù hợp với mục tiêu của chủ thể quản lý không; hiệu quả hoạt động về các mặt kinh tế và xã hội có đồng thuận không hay là mâu thuẫn, nếu có mâu thuẫn thì ở mức độ chấp nhận được không, cần làm gì để giải quyết những xung đột lợi ích giữa các phương diện hiệu quả; có thể tác động vào đâu để thúc đẩy hoạt động của DNSX đạt hiệu quả cao hơn,…

Từ những lý luận nêu trên, tác giả luận án có quan điểm về bản chất phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX như sau:

“Phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX thực chất là sử dụng các phương pháp phân tích để đánh giá hiệu quả hoạt động của DNSX trong quá khứ, hiện tại và dự báo tương lai. Qua đó, cung cấp thông tin cho việc ra quyết định kinh doanh nhằm mục tiêu phát triển bền vững”.

Theo logic đã được đề cập ở trên, tác giả luận án xác định trọng tâm phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX là phân tích hiệu quả kinh tế, bằng việc thiết lập các chỉ tiêu phân tích dưới dạng chỉ tiêu tương đối có tính chất tài chính và sử dụng phương pháp phân tích phù hợp để đánh giá các chỉ tiêu đó, nhằm tìm ra giải pháp thích hợp với mục tiêu của người nhận thông tin (trong đó trọng tâm là nhà QTDN, nhà đầu tư dài hạn, nhà cho vay dài hạn). Nội dung chủ yếu này được xem xét trong mối quan hệ chỉnh thể với các nội dung khác thuộc phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX nhằm rút ra những kết luận đúng đắn và đầy đủ về phân tích hiệu quả hoạt động của DNSX.