Quá trình nhận thức của chúng ta về con đường đi lên CNXH qua hai thời kỳ từ trước tới nay

Quá trình nhận thức của chúng ta.

1. Bước đầu hình thành đường lối cách mạng XHCN ở miền Bắc.

Hội nghị Trung ương lần thứ tám ( 8-1955) mới đặt vấn đề miền Bắc ra sức thực hiện kế hoạch hai năm khôi phục và phát triển kinh tế-xã hội để “củng cố miền Bắc và tranh thủ miền Nam ”, đẩy mạnh cuộc đấu tranh hoà bình thống nhất đất nước. Trong khi đó, văn kiện Mấy vấn đề về đường lối cách mạng Việt Nam ( 1-1956 ) của Bộ Chính trị khẳng định từ khi hoà bình được lập lại, miền Bắc đã chuyển sang cách mạng XHCN. Còn xây dựng đường lối cách mạng XHCN chỉ được thực sự đặt ra vào cuối năm 1957. Trong báo cáo tại Hội nghị lần thứ 13 Ban Chấp hành Trung ương ( 12-1957) có nhận định: “ Miền Bắc đã bước vào giai đoạn quá độ tiến lên CNXH từ gần ba năm nay nhưng Trung ương chưa đề ra đường lối chung của thời kỳ quá độ. Nhiệm vụ cách mạng XHCN ở miền Bắc đã do thực tế khách quan đề ra rồi, mà nhận thức và tư tưởng của cán bộ, đảng viên ta nói chung vẫn còn ở trong giai đoạn cách mạng cũ, chưa chuyển kịp”1. Trong khi đó thì “ những biến cố mới lại xảy ra trên thế giới và trong nước làm cho tư tưởng cán bộ, đảng viên và quần chúng diễn biến phức tạp thêm”2. Từ đó, Trubg ương đề ra nhiệm vụ “ Xây dựng đường lối chung của thời kỳ quá độ tiến lên CNXH ở miền Bắc và đáu tranh thống nhất nước nhà ”3.

Qúa trình cách mạng XHCN ở miền Bắc diễn ra trong sự tác động qua lại giữa đường lối của Đảng và thực hiện phong trào quânhiều chúng. Đường lối của Đảng từng bước được bỏ sung, hoàn thiện trong quá trình phát triển của nhận thức lý luận trên cơ sở thực tiễn tổ chức thực hiện đường lối. Vấn đề đặt ra là phải làm rỏ những bước đi, những nhiệm vụ cụ thể trong mỗi bước đi. Điều đó đòi hỏi phải đẩy mạnh công tác lý luận của Đảng. Hội nghị lần thứ 13 Ban Chấp hành Trung ương(12-1957) cho rằng “Từ nay ta phải “chuyển” vè công tác tương và công tác lý luận”. Cùng với việc “Xây dựng đường lối cách mạng trong giai đoạn mới và tổng kết kinh nghiệm về một số vấn đề thuộc về công tác và lãnh đạo của Đảng”, Hội nghị đề ra nhiệm vụ “tổ chức cho cán bộ được dần dần học tập chủ nghĩa Mác-Lênin một cách có hệ thống”. Việc Chủ tịch Hồ Chí Minh đích thân đọc diễn văn khai mạclớp học lý luận khoá đầu tiên cho cán bộ cao cấp và trung cấp của Đảng tại Trường Nguyễn ái Quốc(7-9-1957) đã nói lên điều đó. Trong diễn văn khai mạc, Người nói: “Đảng ta là một Đảng Mác-Lênin, đã được rèn luyện, thủ thách lâu dài trong đấu tranh gian khổ, vì thế Đảng ta có rất nhiều ưu điểm… Tuy vậy, Đảng ta còn có nhiều nhược điểm mà một trong những nhược lớn là trình độ lý luận còn thấp kém”1. Vì trình độ lý luận thấp kém cho nên trước nhiệm vụ cách mạng ngày càng mới và phức tạp, trong việc lãnh đạo, Đảng ta không khỏi lúng túng, không tránh khỏi sai lầm, khuyết điểm. Trong giai đoạn quá độ lên CNXH ở miên Bắc hiện nay, chúng ta “phải nâng cao sự tu dưỡng về chủ nghĩa Mác-Lênin đẻ dùng lập trường, quan điểm, phương pháp chủ nghĩa Mác-Lênin mà tổng kết những kinh nghiệm của Đảng ta, phân tích một cách đúng đắn những đặc điểm của nước ta. Có như thế, chúng ta mới có thể dần dần hiểu được quy luật phát triển của cách mạng Việt Nam, định ra những đường lối, phương châm, bước đi cụ thể của cách mạng XHCN thích hợp với tình hình nước ta”2.

Đảng ta sớm vạch rõ đặc điểm lớn nhất của cách mạng XHCN ở miền Bắc là nước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ với lao động thủ công là chủ yếu quá độ lên CNXH khồg kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa nên quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa ở mièen Bắc, ngoài những quy luật phổ biến trong Tuyên bố Mátcơva năm 1957 còn có thêm quy luật công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa.

Hội nghị lần thứ 14 của Trung ương (11-1958) chủ trương: “đẩy mạnh cuộc cải tạo XHCN với thành phần kinh tế cá thể của nômg dân,thợ thủ công và cuộc cải tạo XHCN đối với thành phần kinh tế tư bản tư doanh, đồng thời phải ra sức phát triển thành phần kinh tế quốc doanh là lực lượng lãnh đạo toàn bộ nền kinh tế quốc doanh”, lấy hợp tác hoá nộng nghiệp làm khâu trung tâm trong toàn bộ cuộc cải tạo XHCN. Hội nghị lần thứ 16 của Trung ương(4-1958) đã thông qua hai nghị quyết quan trọng: Nghị quyết về hợp tác hoá nông nghiệp và Nghị quyết về cải tạo công thương tư bản tư doanh ở miền Bắc.

Đại hội III của Đảng đánh dấu một mốc lịnh sử quan trọng của cách mạng Việt Nam, vạch ra con đường tiến lên CNXH ở miền Bắc và con đường giai phóng miền Nam, thống nhất nước nhà. Đường lối chung của Đảng trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở miền Bắc được Nghị quyết Đại hội nêu lên là: “Đại đoàn kết, phát huy tinh thần yêu nước nồng nàn, truyền thống phấn đấu anh dũng và lao động cần cù của nhân dân ta, đồng thời tăng cường đoàn kết với các nước XHCN anh em do Liên xô đúng đầu và đua miền Bắc tiền nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên XHCN, xây dựng đời sống âm no, hạnh phúc ở miên Bắc và củng cố miền Nam thành cơ sở vững mạnh cho cuộc đấu tranh hoà bình thống nhất nước nhà, góp phần tăng cường phe XHCN, Bảo vệ hào bình ở Đông Nam á và thế giới .

Muốn đạt được mục tiêu ấy, phải sử dụng quyền dân chủ nhân dân làm nhiệm vụ lịch sử cuả chính quyền vô sản để thực hiện cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với nông nghiệp, thủ công nghiệp thương nghiệp nhỏ và công thương nghiệp tư bản tư doanh; phát triển thanh kinh tế quốc doanh, thực hiện công nghiệp hoá XHCN băng cách ưu tiên phát triển côngnghiệp nặng một cách hợp lý, đồng thời ra sức phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhe; đẩy mạnh cách mạng XHCN về tư tưởng, văn hoá và kỷ thuật; biến nước ta thanh một nước XHCN có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại, văn hoá và khoa học tiên tiến”1.

Nhìn một cách tổng quát, thực hiện đường lối cách mạng do Đại hội Đảng lần thứ III nêu, miền Bắc đã có những bước tiến và phát triển nhanh các lĩnh vực kinh tế và xã hội; cơ sở vật chất trong công nghiệp, nông nghiệp và kết cấu hạ tầng được xây dụng, phát triển tương đối nhanh, xã hội miền Bắc trở thành xã hội do những người lao động làm chủ, đời sống tinh thần lành mạnh, chính nhờ những thành tựu này mà miền Bắc trở thành hậu phương lớn, căn cứ địa ở nước ta.

2. Quá trình bổ sung và hoàn chỉnh đường lối cách mạng XHCN của Đảng

Thời kỳ tìm tòi, thử nghiệm cũng là thời kỳ diễn ra nhiều cuộc họp bàn, thảo luận khá sôi nổi trong Bộ Chính trị, trong Trung ương và trong toàn Đảng, trong các cơ quan nhà nước, trong giới khoa học-lý luận cũng như trong quần chúng nhân dân với nhiều ý kiến phong phú, đa dạng về nhiều vấn đề quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế và các mặt khác của đất nước. Tất cả những vấn đề ấy đều tập trung vào mục tiêu: làm thế nào đua đất nước thoát khỏi khủng hoảng, làm thế nào đưa đất nước đi lên CNXH trong tình hình thế giới đã và đang có những biến động lớn. Sự thảo luận, bàn bạc đi đôi với những tìm tòi, thử nghiệm trong hoạt động thực tiễn ở nhiều địa phương, cơ sở với nhiều điển hình sinh động có sức thuyết phục, đã bổ sung cho nhau, tạo cơ sở cho đổi mới nhận thức về CNXH. Cuộc đấu tranh cho việc ra đời những ý tưởng mới, những quan điểm mới, thay thế cho những quan điểm cũ càng diễn ra sôi nổi hơn từ cuối năm 1985 sang nâưm 1986, khi công việc chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ VI đã được đặt ra.
Qúa trình chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ VI rất công phu. Mọi cuộc họp bàn, thảo luận, tranh luận đều tập trung vào ba vấn đề quan trọng nhất:

– Một là, cần làm rỏ cơ cấu các thành phần kinh tế: có bao nhiêu thành phần kinh tế trong nền kinh tế quốc dân, ở miền Nam có gì khác ở miền Bắc; vấn đề cải tạo XHCN và củng cố quan hệ sản xuất mới, mục tiêu và tốc độ cải tạo, thái độ đối với thành phần kinh tế tư bản tư nhân và cá thể, vai trò của kinh tế quôc doanh, tốc độ hợp tác hoá nông nghiệp, các loại hình hợp tác xã..

– Hai là, cần làm rỏ cơ cấu ngành kinh tế và cơ cấu đầu tư: công nghiệp háo XHCN là nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ, hiểu thế nào cho đúng, cái gì cần ưu tiên đầu tư, phát triển; quan hệ giưa công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ; con đường công nghiệp háo thích hợp với điều kiện nước ta; làm thế nào để nông nghiệp là mặt trận hàng đầu.

– Ba la, về cơ cấu quản lý: phải xoá bỏ cơ chế quản lý cũ tập trung quan liêu bao cấp để xây dựng cơ chế quản lý mới là tấp trung dân chủ, hạch toán kinh tế và kinh doanh XHCN – cần làm rỏ cơ chế này với cơ chế thị trường, cơ chế thi trường với “chủ nghĩa xã hội thị trường”, quan hệ giữa kế hoạch và thị trường, việc vận dụng các quy luật của kinh tế hành hoá trong CNXH, đặc biệt là quy luật giá trị, quan hệ cung –cầu quan hệ hàng hóa- tiền tệ… nhằm phục vụ cho những mục tiêu của xã hội.

Hội nghị Bộ Chính trị tháng 8-1986 đã xem xét kỹ những vấn đề trên và đã đưa ra Kết luận đối với một số vấn đề thuộc về quan điểm kinh tế. Nội dung chủ yếu của bảm kết luận là kết quả tổng kết của một thời kỳ tìm tòi, thử nghiệm, một thời kỳ đấu tranh giữa quan điểm mới và quan điểm cũ, đặc biệt trên lĩnh vực kinh tế. Nhưng trong đó vẫn còn giữ lại nhiều quan điểm cũ không phù hợp với những yêu câu trước mắt là khắc phục cho được khủng hoảng kinh tế-xã hội, và lâu dài là đưacả nước đi lên CNXH .

Việc chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ VI được triển khai rất khẩn trương trong một thời gian ngắn. Những quan điểm mới tiếp tục được bbổ sung, phát triển để đi đến một đường lối đổi mới toàn diện của Đảng, quyết định vận mệnh của độc lập dân tộc và CNXH trên đất nước ta.

3. Cả nước quá độ lên CNXH và công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo.

Sau khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, Hội nghị lần thứ 24 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (8-1975) đã xác địng nhiệm vụ chiến lược của cách mạng nước ta trong giai đoạn mới là: hoàn thành thống nhất nước nhà, đưa cả nước tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên CNXH. Miền Bắc phải tiếp tục đẩy mạnh sự nghiệp xây dựng CNXH và hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, miền Nam phải đồng thời tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng CNXH.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đánh giá tình hình đất nước từ năm 1976 đến 1980 là thời kỳ nền kinh tế ở trạng thái trì trệ. Trên mặt trận kinh tế, đát nước ta đứng trước những vấn đề gay gắt. Kết quả thực hiện kế hoạch kinh tế 5 năm (1976-1980) chưa thu hẹp những mát cân đối nghiêm trọng của nền kinh tế quốc dân. Sản xuất phát triển chậm trong khi dân số tăng nhanh. Thu nhập quốc dân chưa bảo đảm được tiêu dùng xã hội, một phần phải dựa vào vay và viện trợ, nền kinh tế chưa tạo được tích luỹ thị trường và vật giá không ổn định. Đời sống người lao động gặp nhiều khó khăn.

Chính những khó khăn của đất nước buộc Đảng ta phải suy nghĩ, phân tích tình hình và nguyên nhân, tìm ra các giải pháp, từ đó thực hiện đội mới ở các cơ sở, địa phương đề ra những chính sách cụ thể, có tính chất đổi mới từng phần như: khẳng định sự cần thiết của nền kinh tế nhiều thành phần ở miền Nam trong một thời gian nhất định; cải cách một phần mô hình hợp tác xã qua Chỉ thị về khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động trong hợp tác xã (Chỉ thị 100); cải tiến công tác kế hoạch và hạch toán kinh tế ở các xí nghiệp quốc doanh nhằm phát huy quyền chủ động sản xuất-kinh doanh và quyền tự chủ về tài chính của xí nghiệp (Quyết định 25/CP); hai lần cải cách giá và lương, coi đó là khâu đột phá có tính chất quyết định để chuyển hẳn nền kinh tế sang hạch toán kinh tế và kinh doanh xã hội chủ nghĩa. Mặc dù không thành công trong phạm vi cả nước, song trong quá trình cải cách đã đè cập đến việc phải dứt khoát xoá bỏcơ chế tập trung quan liêu bao cấp, thực hiện hạch toán kinh tế và kinh oanh xã hội chủ nghĩa, đề cập đến mối quan hệ giữa kế hoạch và thị trường, vận dụng những quy luật của sản xuất hàng hoá… Tóm lại, lúc này nước ta đã có những quan niệm, chủ trương ban đầu đổi mới mô hình kinh tế cũ theo tư tưởng “làm cho sản xuất bung ra”,nghĩa là mới hình thức quan hệ sản xuất đẻ giải phóng lực lượng sản xuất.

Mô hình cốt lõi của nền kinh tế mới về cơ bản đã hoàn thành.Sự phát triển tiệm tiến này đã dẫn đén bước nhảy vọt trong Đại hội dại biểu toàn quốc lần thứ VI về mô hình kinh tế mới. Đại hội quyết định đường lối đổi mới và nó đã nhanh chóng đi vào cuộc sống vì đó là một đường lối đúng, được chuẩn bị trước không chỉ về mặt nhận thức, lý luận mà cả về mặt tổ chức thực tiễn.