Thế nào là nghèo ở vùng miền núi

Nghèo được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào góc nhìn và góc   tiếp cận của người nghiên cứu.

Theo Ủy ban KT-XH khu vực châu Á – Thái Bình Dương, khái niệm nghèo được đưa ra trong Hội nghị về chống nghèo đói được tổ chức tại Bangkok, Thái Lan năm 1993 đã nhấn mạnh nghèo khổ là tình trạng không có khả năng để thỏa mãn được các nhu cầu thiết yếu của con người. Mà những nhu cầu cơ bản như ăn, mặc, ở, đi lại, y tế, giáo dục,… lại phụ thuộc vào trình độ phát triển của kinh tế cũng như phụ thuộc vào những phong tục, thói quen của từng vùng quy định.

Dưới cách nhìn của Ngân hàng Thế giới (WB, 2000), nghèo là sự mất đi tình trạng ấm no. Và tình trạng ấm no của con người có thể có  được bằng việc sở hữu  của cá  nhân về thu nhập, sức khỏe, dinh dưỡng, giáo dục, tài sản, nhà ở và các quyền  nhất  định trong xã hội như quyền tự do ngôn luận. Do vậy, nghèo còn được hiểu là tình   trạng mà các cá nhân trong xã hội thiếu đi cơ hội để tiếp cận, không có quyền lực và    dễ bị tổn thương trước tác động của môi trường kinh tế – chính trị – xã hội…

Ở các quốc gia đang phát triển nếu không giải quyết tốt vấn đề nghèo sẽ rơi vào  vòng luẩn quẩn của nghèo (xem hình 2.1).

Cùng với sự phát triển của xã hội, khái niệm nghèo cũng được mở rộng, được tiếp cận từ nhiều chiều khác nhau. Nghèo hiện nay không chỉ là tình trạng thiếu ăn thiếu uống hoặc không có đủ các điều kiện sống và sinh hoạt tối thiểu, mà nghèo còn là tình trạng con người gặp phải nhiều rào cản về xã hội và các nguồn lực, thông tin, dịch vụ.

Và để đánh giá được tình trạng và mức độ nghèo trong xã hội, nghèo được chia thành nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối :

  • Nghèo tuyệt đối: là tình trạng không được hưởng đối với những nhu cầu tối thiểu cho cuộc sống hằng ngày như ăn mặc, nhà ở, nước uống, vệ sinh, y tế, giáo dục, văn hóa và sự tham gia vào các quyết định của cộng đồng của một bộ phận dân cư.
  • Nghèo tương đối: là những hộ gia đình có mức thu nhập bình quân đầu người thấp hơn thu nhập binh quân trong cộng đồng, hay không có khả năng đạt tới mức sống tối thiểu tại một thời điểm nào đó.

Trong những năm gần đây, quan điểm nhìn nhận vấn đề nghèo  đã được tiếp cận  theo hướng đa chiều. Theo đó, nghèo có thể được đo lường bằng hệ thống tiêu chí về  thu nhập và hệ thống các tiêu chí phi thu nhập. Đặc biệt những nội dung  được chú  trọng hơn trong quan sát nghèo ở các quốc gia đã được bổ sung thêm như: các cơ hội  trở lên ít đi đối với người nghèo, suy dinh dưỡng thường xảy ra, giáo dục thì thiếu hụt, những bất hạnh trong cuộc sống cũng như tình trạng tuyệt vọng của con người ngày càng đẩy lên cao. Chính sự thiếu hụt này dẫn tới việc người nghèo thiếu đi năng lực để tham gia và không có tiếng nói đối với các vấn đề KT-XH – chính trị của cộng đồng,   địa phương, điều này đã loại trừ họ ra khỏi xã hội, không được hưởng lợi các lợi ích trong quá trình phát triển KT-XH của địa phương,  và do vậy, các quyền cơ bản  của  con người cũng dễ bị tước bỏ (UN, 2012: 5).

Với quan niệm mới này về nghèo, chuẩn nghèo đa chiều không chỉ là một chỉ số,  mà bao gồm rất nhiều chỉ số. Chỉ số nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index) của quốc tế được tính toán dựa trên các khía cạnh là y tế, giáo dục, nhà ở, điều kiện  sống và khả năng tiếp cận thông tin. Tức là bên cạnh tiêu chí thu nhập như cách đo lường truyền thống, các quốc gia cần chú ý tới sự thiếu hụt của người nghèo trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản (Oxfarm và ActionAid, 2010: 11).

Từ các quan niệm trên có thể rút ra, nghèo là tình trạng không có hoặc ít được hưởng thụ đối với các nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu con người; những  người trong tình trạng nghèo là những người  có mức sống thấp  hơn so với mức sống trung bình  dân cư tại địa phương; thiếu hoặc không có cơ hội để người nghèo lựa chọn, tham gia vào quá trình phát triển của xã hội.

Nghèo ở vùng miền núi cũng ở trong tình trạng chung đó. Đó là tình trạng một bộ phận dân cư vùng miền núi có thu nhập thấp so với chuẩn nghèo được quy định và không có hoặc ít được hưởng thụ những các dịch vụ xã hội cơ bản ; thiếu hoặc không  có cơ hội lựa chọn để tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng xã hội vùng  miền núi.

Ở vùng miền núi với đặc điểm tự nhiên bị chia cắt, KT-XH kém phát triển, các   dịch vụ về xã hội cơ bản thiếu, phong tục tập quán lạc hậu, trình độ dân trí thấp, thu nhập thấp, do đó nghèo khá phổ biến và giải quyết nghèo rất khó khăn, phức tạp, đòi  hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội trong thời gian dài.