Thiết kế mô hình lý thuyết các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp

Mô hình nghiên cứu được hình thành từ các luận điểm sau:

  • Hệ thống thông tin kế toán là hệ thống thông tin, nên sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp hoàn toàn có thể vận dụng mô hình sự thành công của hệ thống thông tin của DeLone và McLean (2003) để nghiên cứu.
  • Sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam được đo lường theo mô hình đo lường sự thành công của hệ thống doanh nghiệp của Gable và cộng sự (2003). Điều này xuất phát từ quan điểm sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp là một khái niệm nghiên cứu bậc cao, được đo lường thông qua các khái niệm nghiên cứu bậc thấp hơn chứ không phải là một mô hình bao gồm nhiều thành phần cấu trúc có tương tác lẫn
  • Các nhân tố tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán được vận dụng từ nghiên cứu của Stacie Petter và cộng sự (2013) về các biến độc lập tác động đến sự thành công của hệ thống thông
  • Vận dụng mô hình TAM của Davis (1989) để làm rõ vấn đề một hệ thống thông tin thành công khi nó được sử dụng và người dùng có ý định tiếp tục sử dụng trong tương

Mô hình đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu của luận án này, như đã đề cập trong phần mở đầu, là đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán và nghiên cứu các nhân tố tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam, nên các mối quan hệ giữa các thành phần của mô hình DeLone và McLean không phải là đối tượng phân tích. Vì vậy, nghiên cứu của Luận án vận dụng mô hình đo lường sự thành công của hệ thống doanh nghiệp của Gable và cộng sự (2003) – mô hình này được kiểm định và xác nhận trong nghiên cứu của Sedera (2006) với việc loại bỏ thành phần Sự hài lòng của người sử dụng – dựa trên quan điểm Sự hài lòng được xem như là một chiều khác của sự thành công chứ không phải là một thành phần của sự thành công (Sedera, 2006). Sự khác biệt trong đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp trong nghiên cứu của luận án này so với các nghiên cứu trước đó là đo lường sự thành công với một mô hình đo lường cụ thể chứ không phải phân tích mô hình thành công ở hình thức mô hình cấu trúc với các thành phần có tác động với nhau như mô hình Peter Seddon (1997) hay mô hình tích hợp của Wixom và Todd (2005). Do đó, mô hình đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam được đề xuất dựa trên mô hình Gable và cộng sự (2003); trong đó khái niệm sự thành công của hệ thống thông tin kế toán là khái niệm bậc 2 dạng kết quả (reflective) với các thành phần bậc 1 bao gồm Chất lượng hệ thống thông tin kế toán, Chất lượng thông tin kế toán, và Ảnh hưởng đến cá nhân. Nghiên cứu của Luận án không đưa thành phần Ảnh hưởng tổ chức vào mô hình đo lường này vì theo Sun và Teng (2017), lợi ích cá nhân hay ảnh hưởng cá nhân của một hệ thống thông tin là thành phần quan trọng của hệ thống thông tin thành công; và như đã giới thiệu trong chương 1, đơn vị phân tích trong nghiên cứu của luận án là cá nhân nên không đo lường ảnh hưởng tổ chức, đồng thời như Hsu và cộng sự (2015) đã trình bày, việc sử dụng hệ thống thông tin không thành công của doanh nghiệp có thể là hậu quả của các hành vi và nhận thức cá nhân. Với các biện luận trên, mô hình đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam được đề xuất như sau:

Các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam

Như đã trình bày trong phần 2.4.4, các nhân tố tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán bao gồm Tính chất người dùng, tính chất dự án, sự hỗ trợ của nhà quản lý, nhận thức về tính hữu ích, nhận thức về tính dễ sử dụng, sử dụng hệ thống thông tin kế toán. Sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam bao gồm chất lượng hệ thống thông tin kế toán, chất lượng thông tin do hệ thống thông tin kế toán cung cấp và ảnh hưởng đến cá nhân người sử dụng hệ thống thông tin kế toán. Từ phân tích trong phần 2.4.4.1, cho thấy nhận thức về tính dễ sử dụng và nhận

thức về tính hữu ích tác động đến sử dụng hệ thống thông tin, sử dụng hệ thống thông tin tác động đến ảnh hưởng cá nhân, sử dụng hệ thống thông tin tác động đến chất lượng thông tin và chất lượng hệ thống. Với các luận điểm trình bày trong phần 2.4.4.2, vận dụng trong bối cảnh hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam, cho thấy tính chất người dùng, tính chất dự án và sự hỗ trợ của nhà quản lý tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam.

Mô hình lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam

Từ các lý thuyết nền và các nghiên cứu có liên quan, nghiên cứu trong luận án này đưa ra các luận điểm với mong muốn đo lường sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam – với khái niệm thành công của hệ thống thông tin kế toán là khái niệm đa hướng với các thành phần cơ bản là Chất lượng thông tin kế toán, Chất lượng hệ thống thông tin kế toán, và ảnh hưởng đến cá nhân người sử dụng hệ thống thông tin kế toán. Các thành phần này được vận dụng từ mô hình của DeLone và McLean, nghiên cứu của Gable và cộng sự (2003)và Sedera (2006). Đồng thời, đề xuất các thành phần tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp, bao gồm tính chất người sử dụng, tính chất dự án, sự hỗ trợ của nhà quản lý, và thái độ hướng đến công nghệ của người sử dụng – nhận thức về tính hữu ích và nhận thức về tính dễ sử dụng.

Từ các nội dung phân tích trong phần 2.4.4.1, cho thấy các thành phần của sự thành công của hệ thống thông tin kế toán chịu tác động của nhận thức về tính hữu ích, nhận thức về tính dễ sử dụng và sử dụng hệ thống thông tin kế toán, do đó, các thành phần cấu trúc của mô hình TAM tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán. Cụ thể, người sử dụng hệ thống thông tin kế toán (trong trường hợp này là Kế toán viên) cho rằng, một hệ thống thông tin kế toán (bao gồm quy định, chính sách, phương pháp kế toán, cách thức thu thập – xử lý dữ liệu – cung cấp thông tin kế toán, quy trình, phần cứng, phần mềm kế toán, …) dễ sử dụng, hữu ích khi sử dụng thì sẽ có hành vi sử dụng, đồng thời có tác động đến chất lượng hệ thống, chất lượng thông tin, thành quả của cá nhân người làm kế toán. Lập luận này có căn cứ từ các nghiên cứu đi trước. DeLone và McLean (2016) cho rằng sử dụng hệ thống thông tin tác động đến chất lượng thông tin, chất lượng hệ thống, Peter Seddon (1997) nghiên cứu cho thấy nhận thức về tính hữu ích tác động đến sự hài lòng của người sử dụng – một chiều khác hay khía cạnh khác của sự thành công của hệ thống thông tin; trong nghiên cứu về các thành phần ảnh hưởng đến hành vi sử dụng hệ thống thông tin, Halilovic và Cicic (2013) đã cho thấy nhận thức về tính hữu ích tác động đến sự hài lòng của người sử dụng và ý định tiếp tục sử dụng hệ thống thông tin (Halilovic & Cicic, 2013). Bên cạnh đó, nghiên cứu của Chung và cộng sự (2008), nghiên cứu của Al-Jabri (2015) cho thấy nhận thức về tính dễ sử dụng tác động tích cực đến sự hài lòng của người sử dụng và lợi ích đạt được (Al- Jabri, 2015; B. Y. Chung và cộng sự 2008). Sự thành công của hệ thống thông tin kế toán trong nghiên cứu của luận án được mô hình hoá là khái niệm bậc cao bao gồm các thành phần bậc thấp: ảnh hưởng (hay lợi ích) cá nhân, chất lượng hệ thống, chất lượng thông tin, nên các nhân tố tác động đến các thành phần bậc thấp này cũng sẽ tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán. Do đó, các giả thuyết được đề xuất như sau:

Giả thuyết H1: Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán

Giả thuyết H2: Nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán

Giả thuyết H3: Việc sử dụng thực tế hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán.

Lý thuyết chấp nhận và sử dụng công nghệ được sử dụng là lý thuyết nền cho nghiên cứu của luận án, nên các thành phần và các mối quan hệ trong mô hình TAM được vận dụng trong ngữ cảnh hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp. Do đó, các giả thuyết H4, H5, H6 được đề xuất dựa trên mô hình chấp nhận công nghệ TAM trong ngữ cảnh ứng dụng công nghệ thông tin trong kế toán như sau:

Giả thuyết H4: Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến việc sử dụng thực tế hệ thống thông tin kế toán

Giả thuyết H5: Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán.

Giả thuyết H6: Nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán tác động dương đến việc sử dụng thực tế hệ thống thông tin kế toán

Từ nội dung phân tích trong phần 2.4.4.2, các thành phần có tác động mạnh đến sự thành công của hệ thống thông tin, có ý nghĩa và đã được nghiên cứu (Dezdar, 2012; Dezdar & Ainin, 2011a, 2011b) bao gồm: Tính chất người dùng, Tính chất dự án và Sự hỗ trợ của nhà quản lý. Vận dụng trong ngữ cảnh hệ thống thông tin kế toán, khi người sử dụng (kế toán viên) có trình độ, tri thức, được đào tạo và đã từng ứng dụng công nghệ thông tin trong kế toán hay đã từng sử dụng hệ thống thông tin kế toán với các thành phần tương tự hệ thống thông tin kế toán hiện tại, sẽ có nhận thức hệ thống thông tin kế toán hiện tại là dễ sử dụng. Nhận thức về tính hữu ích và nhận thức về tính dễ sử dụng chịu tác động bởi kinh nghiệm, tri thức của người dùng, tính chất phức tạp của dự án cũng như sự hỗ trợ của các nhà quản lý (R. W. Stone, Good, & Baker-Eveleth, 2007; Venkatesh, 2000; Venkatesh & Bala, 2008; Venkatesh & Davis, 1996; Venkatesh và cộng sự 2003). Người sử dụng có kiến thức và kinh nghiệm về hệ thống thông tin, thì nhận thức hệ thống thông tin đó dễ sử dụng (Edgardo R Bravo và cộng sự 2015), do đó, tính chất người dùng sẽ có tác động đến nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin và tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin (Edgardo R Bravo và cộng sự 2015; Dadbin và cộng sự 2010). Do đó, giả thuyết:

Giả thuyết H7: Tính chất người sử dụng tác động dương đến Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán.

Trong nội dung 2.4.4.2 cũng cho thấy khi tổ chức – hay phát triển một hệ thống thông tin kế toán mới; hoặc tái cấu trúc hệ thống thông tin kế toán hiện có; sự tham gia của người sử dụng là nhân viên kế toán vào quá trình phát triển hệ thống thông tin kế toán ngay từ ban đầu nhằm hỗ trợ phân tích thiết kế hệ thống, cung cấp dữ liệu, vận hành thử, …cũng như trong quá trình phát triển HTTTKT cần có sự hỗ trợ kịp thời của các chuyên viên tư vấn triển khai, các chuyên viên phân tích thiết kế hay đội ngũ kỹ thuật

– nói chung là các yếu tố thuộc về dự án; sẽ ảnh hưởng tích cực đến quan điểm, nhận thức của người sử dụng (kế toán) về tính hữu ích, tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán. Khi người sử dụng được tham gia từ đầu vào dự án xây dựng – phát triển hệ thống thông tin và được hỗ trợ tốt thì sẽ nhận thức hệ thống thông tin hữu ích (Choe, 1996, 1998). Nghiên cứu của Amoako (2007) cho thấy sự tham gia của người sử dụng- bao gồm tham gia theo tình huống và tham gia thường trực tác động tích cực đến nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin và hành vi sử dụng hệ thống (Amoako- Gyampah, 2007). Sự hỗ trợ từ các đối tác bên ngoài cung cấp giải pháp thông qua việc huấn luyện, truyền thông, hỗ trợ giúp cho người sử dụng cảm nhận tính hữu ích của hệ thống thông tin, tính chất dự án ảnh hưởng đến nhận thức về tính hữu ích (B. Y. Chung và cộng sự 2008; Costa và cộng sự 2016). Do đó, tính chất dự án có ảnh hưởng đến nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin và tác động đến sự thành công của hệ thống thông tin.

Giả thuyết H8: Tính chất dự án tác động dương đến Nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán

Giả thuyết H9: Tính chất dự án tác động dương đến Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán

Đồng thời, trong quá trình phát triển hệ thống thông tin kế toán, vai trò của các nhà quản lý doanh nghiệp là rất quan trọng trong việc hỗ trợ, định hướng, cũng như đưa ra các yêu cầu cho hệ thống thông tin kế toán. Việc nhận được sự hỗ trợ từ các nhà quản lý cấp cao trong doanh nghiệp, sẽ giúp người sử dụng nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin (Costa và cộng sự 2016; Magid Igbaria và cộng sự 1997; Kulkarni và cộng sự 2006) và đồng thời các nghiên cứu cũng cho thấy hệ thống thông tin thành công luôn có sự hỗ trợ từ các nhà quản lý (Gaardboe & Svarre, 2017; Ifinedo, 2008). Sự hỗ trợ của các nhà quản lý giúp kế toán hiểu rõ tính hữu ích của HTTTKT, cũng như sự thành công của HTTTKT, do đó các giả thuyết được đề xuất như sau:

Giả thuyết H10: Sự hỗ trợ của nhà quản lý tác động dương đến nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán

Giả thuyết H11: Sự hỗ trợ của nhà quản lý tác động dương đến sự thành công của hệ thống thông tin kế toán

Tổng hợp các khái niệm nghiên cứu, sự tương quan giữa các khái niệm nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu được mô hình hoá như sau (hình 3.3). Các khái niệm nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kế thừa từ lý thuyết nền và các nghiên cứu đi trước, vận dụng trong ngữ cảnh hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam, bao gồm:

  • Sự thành công của hệ thống thông tin kế toán với 3 thành phần bậc 2: Ảnh hưởng cá nhân, chất lượng thông tin kế toán, chất lượng hệ thống thông tin kế toán.
  • Sử dụng hệ thống thông tin kế toán
  • Nhận thức về tính dễ sử dụng của hệ thống thông tin kế toán
  • Nhận thức về tính hữu ích của hệ thống thông tin kế toán
  • Tính chất người sử dụng hệ thống thông tin kế toán với 2 thành phần bậc 2: Tri thức và kinh nghiệm
  • Tính chất dự án với 2 thành phần bậc 2: Sự tham gia của người dùng và sự hỗ trợ của bên ngoài
  • Sự hỗ trợ của nhà quản lý