Thực trạng hoạt động của hệ thống doanh nghiệp Nhà nước

.1. Thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp Nhà nước :

1.1 Những thành tựu đạt được:

Các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) ở nước ta đã có lịch sử hơn 50 năm phát triển và có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong các giai đoạn lịch sử .Trong những năm gần đây thực hiện đường lối đổi mới của Đảng các DNNN đã không ngừng đổi mới ,sắp xếp tổ chức lại .Số doanh nghiệp đã giảm đi nhiều ,từ hơn 12 000 doanh nghiệp nay chỉ còn hơn 5 000 doanh nghiệp nhưng vẫn là một lực lượng kinh tế mạnh ở nước ta hiện nay :năm 1999 các DNNN làm ra 40,2% GDP trên 50% giá trị xuất khẩu,đóng góp 39,25% tổng nộp ngân sách Nhà nước.

Từ đầu thập niên 90 Đảng và Nhà nước ta đã thực thi nhiều biện pháp đổi mới cơ chế chính sách để doanh nghiệp tự chủ trong cơ chế thị trường .Từ năm 1991 tới nay Chính phủ đã thực hiện ba đợt sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước. Đợt thứ nhất (1990-1993), đợt thứ hai (1994-1997), đợt thứ ba (1998-nay) trong đó thực hiện việc sáp nhập, giải thể ,phá sản doanh nghiệp Nhà nước yếu kém thua lỗ kéo dài để khu vực Nhà nước có cơ cấu và qui mô hợp lý .Kết quả 3 đợt sắp xếp đổi mới nói trên là tích cực ,hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước được tăng lên và không gây hậu quả xấu cho xã hội .Số doanh nghiệp giảm 55% về số lượng chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ do địa phương quản lý. Cơ cấu doanh nghiệp hợp lý hơn có tác động tích cực đến quá trình tích tụ và tập trung vốn ,hình thành và phát triển thêm một số doanh nghiệp mới có công nghệ và trình độ cao hơn ,có sức cạnh tranh tốt hơn .Số doanh nghiệp có vốn từ 1 tỷ đồng trở xuống đã giảm từ gần 50%( năm 1994) xuống còn 18,2% (năm 2000) ;số doanh nghiệp có vốn trên 10 tỷ tăng từ 10% lên 25%; vốn bình quân của một doanh nghiệp tăng từ 3,3 tỷ đồng lên 22 tỷ đồng. Qua sắp xếp lại khu vực doanh nghiệp Nhà nước phát triển cơ bản tương đối ổn định và góp phần quan trọng cho nguồn thu ngân sách Nhà nước .

Thực hiện Quyết định số 90/TTg,91/TTg của Thủ tướng Chính phủ và nghị định số39/CP ban hành Điều lệ mẫu và hoạt động của tổng công ty Nhà nước, theo luật doanh nghiệp Nhà nước để năng cao hiệu quả và nhu cầu tập trung phát triển doanh nghiệp vào một số ngành trọng điểm ,then chốt trên cơ sở sắp xếp lại 250 liên hiệp xí nghiệp và tổng công .Sau nhiều lần sáp nhập và chuyển đổi đến nay có 17 tổng công ty 91 và 77 tổng công ty 90 đang hoạt động tập trung vào các ngành then chốt của nền kinh tế .Các tổng công ty Nhà nước có 1 605 công ty thành viên chiếm 28,4% tổng số doanh nghiệp Nhà nước, 65% vốn Nhà nứơc ,61%lao động .Kết quả là :

– Các tổng công ty đã chi phối được các ngành các lĩnh vực quản lý then chốt của nền kinh tế. Năm 2000 các tổng công ty đã cung cấp nền kinh tế quốc dân 98% sản lượng điện ,97% sản lượng than ,54% sản lượng xi măng, 52% sản lượng thép ,48% sản lượng giấy ,67% sản lượng thuốc lá ,các ngân hàng ngoại thưong nắm giữ 70%thị phần vốn vay ….Tổng kim ngạch xuất khẩu của 17 tổng công ty 91 năm 2000là 4,7 tỷ USD ,bằng 31,9% tổng giá trị xuất nhập khẩu của cả nước .

– Cùng với đó Nhà nước tiến hành cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước . Thành tựu của quá trình này sẽ được đề cập đến ở phần sau .Quá trình thực hiện giao bán và khoán kinh doanh cho thuê những doanh nghiệp Nhà nước có qui mô nhỏ ,thua lỗ kéo dài thông qua việc ban hành Nghị định số 103/1999/NĐ-CP,đến tháng 5-2001 toàn quốc đã thực hiện giao ,bán ,khoán kinh doanh 52 doanh nghiệp Nhà nước có vốn Nhà nước dưới 1 tỷ đồng .Theo báo cáo ,so với trước đây tính chung vốn kinh doanh tăng 67,3%;doanh thu tăng 42,5%,lao động tăng12,8%,nộp ngân sách Nhà nước tăng 44,55 ,thu nhập bình quân của người lao động tăng 38,7%.

Trong hơn 10 năm thực hiện đổi mới,sắp xếp ,phát triển DNNNđã có những chuyển biến tích cực giúp DNNN thích ứng và hoạt động hiệu quả trong cơ chế mới .Qua sắp xếp lại số doanh nghiệp giảm mạnh nhưng tổng giá trị tài sản của các vẫn tăng lên và tốc độ phát triển sản xuất bình quân hàng năm trong 10 năm 1992-2000 của khu vực DNNNvẫn duy trì ở mức 11%.Năm 2000 cácDNNN đã đóng góp 39,5%GDP ,39,2%tổng thu ngân sách Nhà nước ,trên 50% kim ngach xuất nhập khẩu của cả nước ,chiếm 98%các dự án liên doanh với nước ngoài .Trong 10 năm (1991-2000) DNNNđã nộp thuế thu nhập doanh nghiệp gần 64 000 tỷ đồng.

1.2 Những hạn chế:

Bên cạnh những thành tựu to lớn mà DNNN đã đạt đợc thì cũng còn tồn tại nhiều tồn tại .Hiện nay mặc dù đã qua nhiều lần tổ chức sắp xếp lại ,thực hiện nhiều đổi mới trong cơ chế quản lý ,kể cả những hỗ trợ ,khoanh nợ ,xoá nợ ,cấp vốn bổ sung ,miễn giảm thuế ,cấp tín dụng ưu đãi của Nhà nớc nhng nhìn chung doanh nghiệp Nhà nớc còn rất nhiều khó khăn yếu kém :hiệu quả kinh doanh thấp và có xu hớng giảm dần .Năm 1995 một đồng vốn do doanh nghiệp Nhà nớc tạo ra đợc 3,46 đồng doanh thu và 0,19 đồng lợi nhuận ,nhng tới năm 1998chỉ còn làm đợc 2,9 đồng doanh thu và 0,14 đồng lợi nhuận .Theo đánh giá, số doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả thua lỗ chiếm tới 20% tổng số doanh nghiệp .Nếu tính đủ khấu hao không có sự hỗ trợ của Nhà nớc dới nhiều hình thức thì số doanh nghiệp làm ăn thua lỗ còn lớn hơn .Số doanh nghiệp còn lại cũng ở trạng thái không ổn định không vững chắc .Công nợ trong các DNNN hiện nay quá lớn .Hiện nay 54,1% giá trị tài sản DNNN hình thành từ vốn vay ,vốn chiếm dụng .nghĩa là doanh nghiệp có 1 đồng thì có 1,2 đông vốn vay và chiếm dụng (theo báo Người lao động ngày 16/2/2001 ).Như vậy thì các doanh nghiệp phải trả lãi nhiều do đó hiệu quả kinh doanh bị giảm liên tục . Những yếu kém còn tồn tại bao gồm:

– Đổi mới quản lý Nhà nứoc đối với DNNNchưa đáp ứng được yêu cầu làm rõ và bảo đảm quyền quản lý Nhà nước ,quyền chủ sở hữu của Nhà nước đồng thời tạo điều kiện để DNNNthực sự kinh doanh trong cơ chế thị trường định hưóng xã hội chủ nghĩa.

– Trong sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước còn nhiều yếu kém .Nhìn chung việc sắp xếp lại DNNNchủ yếu mới là thu gọn đầu mối về mặt số lượng .Cơ cấu và chất lượng còn nhiều tồn tại .Năm 2000 mới có 40% doanh nghiệp hoạt động thực sự có hiệu quả còn lại 31% chưa có hiệu quả khi lãi ,khi lỗ,và 29% liên tục thua lỗ ; qui mô vốn dưới 5 tỷ đồng chiếm tới59,82% trong đó có 18,2%vốn từ một tỷ đồng trở xuống .

-Những tồn tại yếu kém của DNNN còn thể hiện ở những mặt cụ thể như:

+ Hiệu quả sản xuất kinh doanh ,sức cạnh tranh của DNNN còn thấp ,tốc độ phát triển chưa cao ,không ít doanh nghiệp còn ỷ lại vào sự bao cấp của Nhà nước .Năm 1998 theo đánh giá chung số doanh nghiệp kinh doanh chưa có hiệu quả chiếm khoảng 40%.Đến năm 2000 tỷ lệ nói trên vẫn là trên dưới 40% trong đó số doanh nghiệp bị lỗ liên tục còn tăng lên từ 20% lên 29%.Năm 2000 DNNN đóng góp 39,2% tổng thu ngân sách Nhà nước ,trong đó phần thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ có 13,4% . Năm 2000 một đồng vốn Nhà nước của DNNN làm ra 0.095 đồng lợi nhuận trước thuế ,trong khi 1 đồng vốn của công ty cổ phần được chuyển đổi từ DNNNlàm ra 0,19 đồng .
+ DNNN qui mô vẫn còn nhỏ ,cơ cấu còn nhiều bất hợp lý ,dàn trải chồng chéo về ngành nghề và tổ chức quản lý .
+ Công nợ của DNNN ngày càng tăng,đầu tư đổi mới công nghệ chậm ,trình độ công nghệ lạc hậu ,lao động thiếu việc làm và dôi dư còn lớn ,trình độ quản lý còn yếu kém .
Tóm lại, các DNNN ở nước ta do yếu tố lịch sử để lại đã và đang đóng góp vai trò to lớn gần như tuyệt đối trong lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân, nhưng lại hoạt động kém hiệu quả và phát sinh nhiều tiêu cực. Quá trình chuyển đất nước sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lí của nhà nước tất yếu phải đổi mới căn bản DNNN. Đây là mâu thuẫn lớn, song bắt buộc phải kiên quyết đổi mới, phải có giải pháp và bước đi phù hợp với trình độ thực tế cơ sở .