Thực trạng quan hệ đầu tư của Trung Quốc với Châu Phi (tham khảo)

Trung Quốc và nhiều nước Châu Phi đã ký kết các Hiệp ước đầu tư song phương (BITs). Trên lý thuyết, BITs là các hiệp ước của các nước phát triển hay sử dụng nhằm đạt được các mục tiêu: thúc đẩy và bảo vệ đầu tư; tạo điều kiện thuận lợi cho tiếp cận và vận hành đầu tư; tự do hóa nền kinh tế của các nước đang phát triển. BITs của Trung Quốc đối với các nước Châu Phi được đánh giá là tập trung thúc đẩy thương mại và bảo hộ thương mại và ít chú trọng đến tự do hóa đầu tư, có các điều khoản về tính minh bạch rất hạn chế, không đưa ra các yêu cầu về lĩnh vực cấm hoạt động trong hợp tác đầu tư với Châu Phi.

Trung Quốc ký BIT đầu tiên ở Châu Phi với Ghana vào năm 1989. Trong thập niên 1990, Trung Quốc ký 13 BITs với Châu Phi, gồm Ai Cập (1994), Morocco (1995), Mozambique, Zambia, Zimbabwe (năm 1996), Gabon, Angola, CHDC Congo, Sudan (1997), Ethiopia, Algeria, Swaziland, Cape Verde (1998). Kể từ FOCAC năm 2000, Trung Quốc đã ký kết hàng loạt BITs với các nước Châu Phi, điển hình là CH Congo, Botswana (2000), Kenya, Mozambique, Nam Phi, Nigeria, Sierra Leon (2001), Côte d’Ivoire (2002), Djibouti (2003), Uganda, Tunisia, Benin (2004), Guinea, Madagascar, Namibia, Guinea xích đạo (2005), Mali (2009)…Tính tới cuối năm 2012, Trung Quốc đã ký kết BITs với 32 nước Châu Phi.

Để bổ sung cho BITs, Trung Quốc đã ký 11 Hiệp định tránh đánh thuế hai lần với các nước Châu Phi, cụ thể là với các nước Mauritius (1995), Seychells, Ai  Cập,  Sudan  (1999),  Nam  Phi  (2001),  Tunisia  (2003),  Morocco  (2006), Algeria (2007), Nigeria (2009), Zambia (2011) và Ethiopia (2012). Ngoài ra, Trung Quốc cũng có chính sách thiết lập các Đặc khu kinh tế (SEZs) ở Châu Phi để hỗ trợ các doanh nghiệp Trung Quốc thực hiện chính sách đầu tư nước ngoài và tạo thuận lợi cho hàng hóa xuất khẩu của Châu Phi sang Trung Quốc. Các SEZs này mang dáng dấp các SEZs của Trung Quốc như Thẩm Quyến, Chu Hải, Sán Dầu, được thành lập ở cả các nước nằm sâu trong lục địa như Ethiopia, Zambia, đến các nước giàu có về tài nguyên (Nigeria, Zambia) và các đảo quốc (Mauritius). Tính đến cuối năm 2012, Trung Quốc đã thành lập các SEZs tại các nước Ethiopia, Mauritius, Tanzania, Uganda, Zambia, Ai Cập, Botswana, Nam Phi, Ghana, Nigeria và Sierra Leone.

Trung Quốc cũng tiến hành xây dựng các khu công nghiệp và các khu vực thương mại tự do ở các nước Sierra Leone, Nigeria, Uganda, Botswana, Nam Phi. Năm 2013, Tanzania đã ký kết một thỏa thuận với Công ty cổ phần cơ khí Trung Quốc xây dựng một khu cảng mới, một SEZ và hệ thống đường sắt, trị giá 10 tỷ USD. Đầu năm 2014, Trung Quốc cũng đã đầu tư 2 tỷ USD để xây dựng một công viên công nghiệp mới ở Shama – vốn là một cảng đánh cá nhỏ ở miền tây Ghana. Công viên này dự kiến sẽ tạo ra 5000 việc làm trực tiếp và thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng và cầu cảng ở miền Tây Ghana.

FDI của Trung Quốc vào Châu Phi đã tăng lên 8 lần, từ 317 triệu USD (năm 2004) lên 2,52 tỷ USD (năm 2012). Tổng vốn đầu tư của Trung Quốc ở châu Phi đã tăng 30 lần, từ 1,5 tỷ USD năm 2005 lên 21,23 tỷ USD năm 2012 [92]. Mặc dù Mỹ và Châu Âu tiếp tục là đối tác đầu tư truyền thống của Châu Phi, nhưng sự đóng góp của vốn FDI của Trung Quốc ở Châu Phi đã tăng lên rất nhanh trong thập niên 2000. Tính đến cuối năm 2012, đã có khoảng 2000 doanh nghiệp Trung Quốc có mặt và đầu tư ở trên 50 quốc gia Châu Phi, từ ngành nông nghiệp, khai khoáng đến ngành công nghiệp xây dựng công nghiệp chế tạo, tài chính, vận tải, thương mại và bất động sản…

Tính đến cuối năm 2012, tổng số vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) của Trung Quốc đạt khoảng 531,94 tỷ USD, trong đó tổng vốn tích lũy FDI của Trung Quốc vào Châu Phi đạt 21,73 tỷ USD, chiếm 4,1% tổng vốn OFDI của Trung Quốc. Năm 2012, dòng vốn FDI của Trung Quốc vào Châu Phi trong các ngành phi tài chính đạt 3,61 tỷ USD, tăng 24,7%/năm. Năm 2008, FDI của Trung Quốc tại Châu Phi đạt 5,49 tỷ USD, chiếm tới 9,8% tổng vốn FDI đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc. Đây là năm Trung Quốc đạt đỉnh điểm trong việc tăng cường đầu tư vào Châu Phi. Theo báo cáo của Chính phủ Trung Quốc, năm 2013 vốn FDI tích lũy của Trung Quốc tại Châu Phi đạt 26 tỷ USD.

Báo cáo của UNCTAD về FDI song phương năm 2014 cho biết, EU, Trung Quốc, Nhật bản và Mỹ chiếm tới 54% vốn OFDI vào Châu Phi nam Sahara năm 2012. Tổng số vốn tích lũy của Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ, EU vào Châu Phi nam Sahara đã tăng gần 5 lần trong giai đoạn 2001-2012, từ 27,2 tỷ USD lên 132,8 tỷ USD. Vốn tích lũy của 4 nước này đã tăng rất nhanh kể từ năm 2001 chủ yếu do Trung Quốc trong thời gian này đã tăng nhanh lượng vốn FDI vào Châu Phi, với tốc độ tăng đạt 53%/năm, trong khi Nhật Bản chỉ đạt tốc độ tăng 29%/năm, EU đạt 16%/năm và Mỹ đạt 14%/năm. Mặc dù có tốc độ tăng vốn FDI vào Châu Phi nhanh hơn rất nhiều so với các nước lớn khác trên thế giới, nhưng Trung Quốc vẫn chỉ là đối tác nước ngoài lớn thứ 2 ở Châu Phi, sau EU. Lần đầu tiên vào năm 2013 FDI của Trung Quốc vào Châu Phi đạt 26 tỷ USD, vượt Mỹ (Mỹ đạt 22 tỷ USD).FDI của Trung Quốc tập trung chủ yếu ở những nước giàu tài nguyên thiên nhiên. Trong giai đoạn 2003-2007, hơn một nửa FDI của Trung Quốc đổ vào Nigeria (20,2%), Nam Phi (19,8%) và Sudan (12,3%). Algeria (nhiều dầu lửa) và Zambia (nhiều khoáng sản) đứng thứ 4 và thứ 5 trong số những nước nhận được nhiều vốn FDI của Trung Quốc, chiếm tỷ lệ tương ứng 12% và 8%. Năm 2010, top 10 nước châu Phi thu hút tới 73,3% tổng vốn FDI của Trung Quốc vào Châu Phi, là: Nam Phi (19,5%), CHDC Congo (11,2%), Niger (9,3%), Nigeria (8,8%), Algeria (8,8%), Angola (4,8%), Kenya (4,8%), Zambia (3,6%), Ethiopia (2,8%), Ghana (2,7%)

Năm 2012, 20 nước châu Phi nhận vốn FDI lớn nhất của Trung Quốc chiếm tới 80% vốn đầu tư của Trung Quốc ở châu lục đen, gồm: Nam Phi, Sudan, Nigeria, Zambia, Algeria, CHDC Congo, Mauriritus, Zimbabwe, Niger, Ethiopia, Tanzania, Ai Cập, Angola, Kenya, Ghana, Madagascar, Botswana, Guinea, Mali, CH Congo. Đây cũng là những nước tập trung nhiều doanh nghiệp đầu tư nhất ở Trung Quốc. Ví dụ, năm 2012 Nam Phi thu hút được 4,06 tỷ USD vốn FDI của Trung Quốc, chiếm 25% tổng FDI của Trung Quốc vào Châu Phi và có khoảng 166 doanh nghiệp đầu tư tại đây; Sudan thu hút được 1,526 tỷ  USD vốn FDI của Trung Quốc, chiếm 9% tổng số vốn FDI của Trung Quốc vào Châu Phi và có khoảng 81 doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư tại đây; Nigeria thu hút được 1,416 tỷ USD vốn FDI của Trung Quốc, chiếm 9% tổng số vốn FDI của Trung Quốc vào châu Phi và có 253 doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư tại đây. Các doanh nghiệp Trung Quốc tập trung nhiều nhất ở các nước Nigeria, Nam Phi, Zambia, Ethiopia, Ai Cập, Ghana, Tanzania, CHDC Congo, Sudan…Nam Phi là nước tiếp nhận đầu tư lớn nhất của Trung Quốc. Các ngành thu hút vốn FDI nhiều nhất của Trung Quốc ở Nam Phi là năng lượng, công nghệ, khai mỏ, điện tử, viễn thông, dệt may, ngân hàng thương mại, vận tải,  công nghiệp chế tạo, xây dựng và ô tô. Ban đầu, các dự án của Trung Quốc ở Nam Phi chủ yếu tập trung trong ngành khai thác tài nguyên và xây dựng, nhưng sau đó đã chuyển sang lĩnh vực tài chính, công nghiệp chế tạo sản phẩm tiêu dùng, truyền thông. Theo số liệu của UNCTAD, năm 2012 FDI của Trung Quốc vào Nam Phi là 5,077 tỷ USD, trong khi EU đầu tư vào Nam Phi 124,269 tỷ USD và Mỹ đầu tư vào Nam Phi 11,711 tỷ USD. Trung Quốc đầu tư mạnh vào lĩnh vực ngân hàng tại Nam Phi. Điển hình là các vụ Ngân hàng Công thương Trung Quốc (ICBC) nhận 219 triệu USD từ Ngân hàng Standard Nam Phi. ICBC là ngân hàng lớn nhất thế giới về giá trị vốn hóa thị trường và có 20% cổ phần trong Ngân hàng Standard Nam Phi, khiến nó trở thành cổ đông lớn nhất của ngân hàng với tổng số 305 triệu cổ phiếu [52]. Sau khi hợp tác, hai ngân hàng đã cùng nhau đầu tư vào 65 dự án trên lục địa Châu Phi [52]. Ngoài ra, Ngân hàng Xây dựng Trung Quốc đã hợp tác với ngân hàng FirstRand Bank Limited nhằm tăng cường khả năng thắng thầu của Trung Quốc tại Châu Phi. Theo đó, Ngân hàng FirstRand Bank Limited của Nam Phi có kế hoạch cung cấp tư vấn và chuyên môn cho các khách hàng của Ngân hàng xây dựng Trung Quốc cũng như làm việc với khách hàng Châu Phi.

Zambia là điểm đến đầu tư quan trọng khác của Trung Quốc ở Châu Phi. Theo Cơ quan phát triển Zambia, tính đến năm 2007 đã có 166 doanh nghiệp Trung Quốc có mặt ở Zambia, với tổng số vốn đầu tư 666 triệu USD và tạo ra 11.000 việc làm. Các ngành chế tạo, xây dựng, khai khoáng, thương mại bán lẻ, du lịch hấp dẫn lớn nhất đối với đầu tư nước ngoài của Trung Quốc. Các dự án lớn nhất của Trung Quốc ở Zambia là dự án khai mỏ Chambishi trị giá 20 triệu USD, dự án khu nhà phức hợp chính phủ, dự án Nhà thể thao, dự án xây dựng nhà máy xi măng ở Lusaka, dự án đường sắt Ludazi – Chamma, dự án nhà máy thủy điện tại Kafue Gorge miền Nam Zambia…

Nigeria là điểm đến thứ 3 của dòng vốn FDI của Trung Quốc tại Châu Phi. Lĩnh vực chủ yếu thu hút FDI của Trung Quốc là dầu mỏ. Các dự án điển hình của Trung Quốc tại Nigeria là dự án khai thác dầu mỏ trị giá 2,3 tỷ USD giữa Tập đoàn dầu mỏ Trung Quốc với Tập đoàn dầu mỏ quốc gia Nigeria năm 2005, dự án xây dựng hệ thống đường bộ 6 làn xe 125 km ở Port Hardcourt (cửa ngõ của ngành công nghiệp dầu mỏ Châu Phi) trị giá 1 tỷ USD; dự án xây dựng nhà máy thủy điện ở Zamfara trị giá 65 tỷ USD; dự án khai thác dầu mỏ ngoài khơi trụ giá 800 triệu USD; dự án xây dựng nhà máy điện sử dụng than ở Kogi và Benui trị giá 80 triệu USD…Có khoảng 1000 doanh nghiệp Trung Quốc đã đăng ký hoạt động tại Nigeria tính đến năm 2007.

Năm 2010, Nigeria và một công ty Trung Quốc đã ký một thỏa thuận 23 tỷ USD để xây dựng ba nhà máy lọc dầu và hóa dầu. Trung Quốc sẽ được khai thác các nguồn tài nguyên dầu mỏ lớn của Nigeria, nhưng ít nhất một trong những nhà máy lọc dầu sẽ được sử dụng để cung cấp cho thị trường và đảm bảo các mục tiêu trong nước của Nigeria từ đó mang lại nhiều quyền lợi hơn cho người dân. Chính phủ Nigeria tuyên bố rằng, thỏa thuận này sẽ ngăn chặn cơn lũ của các sản phẩm hóa dầu tinh chế nhập khẩu vào từ các nước khác, hiện ước tính khoảng 10 tỷ USD.

Trung Quốc đang nỗ lực để tăng cường trao đổi và hợp tác liên chính phủ, trong đó có việc hỗ trợ các công ty Trung Quốc tại Nigeria để đào tạo nhân tài địa phương bằng cách truyền đạt các công nghệ hiện đại và các kỹ năng cần thiết cho thanh niên Nigeria muốn làm việc trong các doanh nghiệp đa quốc gia. Ví dụ, năm 2013 công ty viễn thông đa quốc gia của Trung Quốc Huawei và Bộ Công nghệ truyền thông Nigeria đã tổ chức một chương trình đào tạo kiến thức cơ bản cho 1.000 phụ nữ để khuyến khích nhiều phụ nữ Nigeria để tham gia vào ngành công nghệ thông tin.