Tiềm năng phát triển của ngành thủy sản Việt nam là gì?

 

 *Tiềm năng  tự nhiên

Nước ta trải dài trên 13 độ vĩ bắc kề sát biển đông, bờ biển dài từ Móng cái ( Quảng ninh) tới Hà tiên ( Kiên giang) dài 3260 Km, với 112 cửa sông lạch. Theo tuyên bố của chính phủ nước CHXHCN Việt nam năm 1997, biển nước ta gồm nội hải, lãnh hải, vùng tiếp giáp, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa, cả quần đảo Trương sa và Hoàng sa và hàng ngàn hòn đảo lớn nhỏ. Riêng vùng đặc quyền kinh tế đã có diện tích gần 1 triệu Km2, gấp 3 lần diện tích đất liền. Bên cạnh đó, Biển đông của ta là một vùng biển mở, thông với Đại Tây dương ( ở nam Thái Bình dương) và ấn Độ dương (qua eo Malacca). Phần thềm lục địa phía Tây và Tây nam nối liền đất liền của nước ta.

Môi trường nước mặn xa bờ ; bao gồm vùng nước ngoài khơi thuộc vùng đặc quyền kinh tế. Mặc dù chưa nghiên cứu kỹ về mặt nguồn lợi nhưng những năm gần đây ngư dân đã khai thác rất mạnh cả ở 4 vùng biển khơi ( Vịnh Bắc bộ, Duyên hải Trung bộ, Đông nam bộ, Tây nam bộ và Vịnh Thái lan).

Nhìn chung, nguồn lợi mang tính phân tán, quần tụ, dàn nhỏ nên rất khó tổ chức khai thác công nghiệp cho hiêu quả kinh tế cao. Thêm vào đó khí hậu thuỷ văn của vùng biển này rất khắc nghiệt, nhiều dông bão làm cho quá trình khai thác gặp rất nhiều rủi ro và tăng thêm chi phí sản xuất.

Môi trường nước mặn gần bờ là vùng nước sinh thái quan trọng nhất đối với các loại thuỷ sinh vật vì nó có nguồn thức ăn cao cấp nhất do có các cửa sông, lạch đem lại phù sa và các chất vô cơ, hữu cơ hoà tan làm thức ăn tốt cho các sinh vật bậc thấp và đến lượt mình các sinh vật bậc thấp là thức ăn cho tôm cá. Vì vậy vùng này trở thành bãi sinh sản, cư trú và phát triển của nhiều loại thuỷ sản.

Vùng Đông và Tây nam bộ có sản lượng khai thác cao nhất, có khả năng đạt 67% sản lượng khai thác của Việt nam. Vịnh Bắc bộ với trên 3000 hòn đảo tạo nên nhiều bãi triều quanh đảo có thể nuôi các loại nhuyễn thể  có giá trị như trai ngọc, hầu, sò huyết, bào ngư…. Vịnh Bắc bộ có khu hệ cá nhiều nhưng có đến 10,7% số loài mang tính ốn đới và thích nước ấm.

Tuy nhiên, đặc tính nguồn lợi này gây khó khăn cho các nhà khai thác khi phải lựa chọn các thông số khai thác cho các ngư cụ sao cho vừa kinh tế và vừa tính chọn lọc cao nhất. Nghề khai thác của Việt nam là một nghề khai thác đa loài, đa ngư cụ. Khâu chế biến cũng gặp nhiều khó khăn vì sản lượng đánh bắt không nhiều và mất nhiều thời gian và công sức để phân loại trước khi chế biến.

Vùng nước gần bờ ở Vịnh Bắc bộ và Đông Tây nam bộ là vùng khai thác chủ yếu của nghề cá Việt nam, chiếm 70% lượng hải sản khai thác toàn vùng biển. Do đó , lượng hải sản vùng ven bờ bị khai thác quá mức cho phép, thậm chí cả cá thể chưa trưởng thành và đàn đi lẻ. Vấn đề đặt ra cho ngành thuỷ sảnViệt nam là phải hạn chế khai thác nguồn lợi này,  đồng thời cẩn trọng khi phát triển đội tàu đánh cá, dùng tàu chuyên dùng lớn, độc nghề và xây dựng các cơ sở sản xuất quy mô lớn sẽ không thích hợp. Vùng này chỉ thích hợp phát triển một cách hiệu quả là đa loài với quy mô tổ chức tương đối nhỏ.

Trên cơ sở các tài liệu đã có kết hợp với thực tiễn khai thác ở vùng biển khơi những năm gần đây có thể thấy rằng nguồn lợi khai thác thuỷ sản ở nước ta kể cả những vùng gần bờ và xa bờ nhìn chung mang những đặc điểm lớn sau đây: Nguồn lợi hải sản không giàu, mức phong phú trung bình, càng xa mật độ càng giảm, tài nguyên hải sản càng nghèo. Nguồn lợi đa loại, nhiều cá tạp không có chất lượng cao. Thực tế đánh bắt cho thấy ở miền Bắc chất lượng cá có thể xuất khẩu trong lượng khai thác ngoài khơi chỉ có thể đạt khoảng 5-155; ở vùng miền trung chỉ có một số loại cá nổ lớn và mực có thể xuất khẩu lớn; Đông và Tây nam bộ số lượng cá được đem xuất khẩu cũng chỉ có thể chiếm 205, trong khi đó lượng cá có thể dùng trực tiếp là thực phẩm cho nhu cầu trong nước chỉ đạt khaỏng 50% đối với vùng biển Bắc và Trung bộ và 40% đối với vùng biển Đông và Tây nam bộ. Lượng cá tạp chiếm khoảng 40%.

Môi trường nước lợ: bao gồm vùng nước cửa sông, ven biển và rừng ngập mặn, đầm phá. đây là nơi cư trú, sinh sản, sinh trưởng của nhiều loại tôm cá có giá trị kinh tế cao.

Các vùng nước lợ của nước ta, đặc biệt là những vùng rừng ngập mặn ven bờ đã bị lạm dụng quá mức cho việc nôi trồng thuỷ sản, co nhất là cho việc nuôi tôm.

Tổng diện tích nước lợ khoảng 619 nghìn ha, với nhiều loại thuỷ sản đặc sản có giá trị kinh tế cao như: tôm, rong, cá  nước mặn , nước  lợ,…. Đặc biệt rừng ngập mặn là nơi nuôi dưỡng chính cho ấu trùng giống hải sản. Tuy nhiên, theo  tổ chức FAO (1987)  thì diện tích rừng ngập mặn ven biển Việt nam giảm từ 400 nghì ha xuống 250 nghìn ha.

Do đó, để tăng diện tích nuôi trồng thuỷ sản ở môi trường nước này thì biện pháp hiệu quả nhất là lựa chọn những vùng nuôi thích hợp với kỹ thuật nuôi thâm canh, song với việc này cần có việc quy hoạch và chỉ đạo sản xuất.

Vùng nước lợ vừa có ý nghĩa sản xuất lớn, vừa  có ý nghĩa trong việc bảo vệ và tái tạo nguồn lợi. Đây là môi trường tốt cho việc phát triển nuôi dưỡng ấu trùng giống hải sản sao cho tương xứng với tiềm năng to lớn này như: phải quy hoạch cụ thể diện tích nuôi tròng và nâng cao kỹ thuật nuôi trồng,…

Khí hậu thuỷ văn: Biển Việt nam nằm ở vùng nhiẹt đới, tận cùng phía đông nam của lục địa Châu á. Nên khí hậu chịu ảnh hưởng của cả đai dương ( Thái Bình Dương) và lục địa biểu hiện đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa. Tác động của chế độ gió mùa cùng với sự chi phối của chế độ mưa nhiệt đới đã ảnh hưởng một cách phức tạp đến độ phân bổ , sự biến động nguồn lợi sinh vật biển tới trữ lượng và khả năng khai thác cá.

Nguồn lợi thuỷ sinh vật Việt nam: rất phong phú, đa dạng và nhiều laọi có giá trị kinh tế. Chỉ tính riêng các loại sinh vật biển, tự nhiên hải sản nước ta đã rất phong phú: Khu hệ cá rất phong phú và đa dạng với khoảng 2000 loài và đã kiểm định được 1700 loài. nhưng số cá kinh tế không nhiều chỉ khoảng 100 loài, trong đó có gần 50 loài có giá trị cao như: Thu, Nhụ, Song, Chim, Hồng…. Theo kết quả điều tra, Giáp xác có khoảng 1647 loài, trong đó tôm có vai trò quan trọng nhất với hơn 70 loài thuộc 6 họ (tôm he được coi là đặc sản quan trong nhất kể cả trữ lượng và giá trị kinh tế). Nhìn chung, sản lượng tôm khai thác ở vùng biển Đông và Tây nam bộ là chủ yếu. Còn Vịnh Bắc bộ chỉ chiếm 5-6% tổng số sản lượng. Nhuyễn thể có khoảng 2523 loài, giá trị kinh tế cao nhất là Mực ống và Mực nang và có sản lượng cao. Ngoài ra còn có các loại Nghêu,  Ngao, Điệp, Sò, Hải sâm,… có giá trị kinh tế cao. Rong có khoảng 600 loài, trong đó có Rong câu, Rong mơ, Tảo đang sử dụng trong một số lĩnh vực thuộc ngành công nghiệp. Nhìn chung nguồn lợi hải sản Việt nam có nhiều loài có giá trị kinh tế cao như : tôm, cá, cua, đồi môi, tạo,… tạo điều kiện thuận lợi cho việc đa dạng hoá cơ cấu sản phẩm. Tuy nhiên, một số loài mang tính chất ven biển chiếm trên 65%, sống rải rác, phân tán và có đặc điểm chung là kích cơ nhỏ, cá tạp nhiều, biến động theo mùa và mật độ không cao, do đó để phát triển ngành thuỷ sản cần phải quy hoạch lại vùng khai thác sao cho có hiệu quả nhất.

Về tuổi và độ sinh trưởng: chu kỳ sinh sống của các loài cá biển Việt nam tương đối ngắn và thường từ 3-4 năm, nên các đàn thường được bổ sung xung quanh bảo đảm duy trì một cách bình thường. Tốc độ sinh trưởng tương đối nhanh, ở vào những năm đầu, năm thứ hai giảm dần và năm thứ ba giảm rõ rệt. Do vòng đời ngắn, tốc độ sinh trưởng lại nhanh như vậy nên chiều dài của các loại cá kinh tế ở biển nước ta hầu hết chỉ 15-20cm , cỡ lớn nhất đạt 75-80cm. Đặc điểm hải sản nước ta có độ tuổi ngắn nhưng tốc độ sinh trưởng lại tương đối nhanh, do đó vẫn bảo đảm duy trì một cách bình thường và đáp ứng nhu cầu khai thác phù hợp. Trữ lượng thuỷ sản của Việt nam vẫn cho phép khai thác từ 1-1,2 triệu tấn/ năm mà vẫn bảo đảm tái tạo tự nhiên nguồn lợi thuỷ sản.

Tổng hợp kết quả của công trình nghiên cứu điều tra khoa học nguồn lợi sinh vật biển Việt nam,chúng ta có thể đánh giá trữ lượng và khả năng khai thác nguồn hải sản của Việt nam như sau: trữ lượng nguồn lợi hải sản 3-3,5 triệu tấn. Khả năng khai thác 1,5-1,6 triệu tấn trong đó tầng mặt (51-52%), tầng đáy (48-49%), khả năng khai thác tối đa mà vẫn bảo đảm tái tạo tự nhiên nguồn lợi là 1,0 – 1,3 triệu tấn/ năm. Sản lượng khai thác có hiệu quả  khoảng 1 triệu tấn/ năm và sản lượng gia tăng 0,5-0,5 triệu tấn.

Tuy nhiên, trữ lượng hải sản là có hạn, vì vậy muốn tăng sản lượng khai thác thuỷ sản của Việt nam thì cần phải tăng cường công tác nuôi trồng thuỷ sản, cần quy hoạch, khoanh vùng vùng khai thác hải sản , khai thác đúng mùa vụ khi sinh vật biển đã trưởng thành, đồng thời chú ý đến công tác bảo vệ và tái tạo nguồn lợi sinh vật biển.

* Về lao động:

Lao động nghề cá của Việt nam có số lượng đông đảo, thông minh, khéo tay, chăm chỉ, có thể tiếp thu nhanh chóng và áp dụng sáng tạo công nghệ tiến. Giá cả sức lao động của Việt nam trong lĩnh vực thuỷ sản tương đối thấp so với khu vực và trên thế giới. Đây là một lợi thế cạnh tranh trong quá trình hội nhập. Tuy nhiên, lao đông thuỷ sản chủ yếu là lao động giản đơn, trình độ văn hoá thấp và phần lớn chưa được đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu phát triển mới. Do đó, để nâng cao sản lượng khai thác thuỷ sản thì việc nâng cao trình độ của ngư dân là thiết yếu. Năm 1995 lao động nghề cá là 3,02 triệu người đến năn 1999 là 3,38 triệu người, đến năm 2001 là 3,54 triệu người. đây chưa kể những hộ, những người nuôi trồng có quy mô nhỏ xen canh ở đồng ruộng.

Tính trong toàn ngành mới có 90 tiễn sỹ, 4200 cán bộ đại học, 14000 cán bộ kỹ thuật chuyên ngành, 5000 cán bộ trung cấp. Giá cả sức lao động trong ngành thuỷ sản của Việt nam còn rất rẻ so với thế giới cũng như khu vực.

* Tàu thuyền và các ngư cụ

Tàu thuyển đánh cá chủ yếu là vỏ gỗ, các loại tàu có thép, xi măng lớp thép, composite chiếm tỷ trọng không đáng kể. Trong giai đoạn 1990-2000, số lượng tàu máy công suất lớn tăng nhanh. Năm 1998 số lượng thuyền máy là71.767 chiếc, chiếm 82,4% tàu thuyền, tăng 60% so với năm 1990; tàu thủ công là 15.338 chiếc giảm đi 50% so với năm 1990. Đến năm 2000 số lượng tàu thuyền tăng lên 73.397 chiếc so với năm 1990. Tổng công suất tàu thuyền máy tăng nhanh hơn số lượng tàu. Năm 1998 tổng công suất đạt 2,43 triệu CV tăng gấp 3 lần so với năm 1991, đến năm 2001 tổng công suất đã tăng lên 3,21 triệu CV.

Chủng loại tàu thuyền máy thay đổi theo xu hướng giảm tỷ lệ tàu nhỏ, tăng tỷ lệ tàu lớn khai thác xa bờ do nguồn lợi ven bờ giảm. Năm 1997, Nhà nước đã đầu tư 400 tỷ đồng bằng vốn tín dụng ưu đãi để đóng và cải hoán tàu đánh bắt xa bờ. Số tàu được cải hoán và đóng mới trong năm lần lượt là 322 và 14, vốn giải ngân đạt 335,9 tỷ đồng đạt 84,2% vốn kế hoạch. Năm 1998 Nhà nước tiếp tục đầu tư 500 tỷ đồng để đóng mới 430 tàu và đã có 103 tàu đi vào sản xuất.

Ngư cụ nghề cá nước ta rất phong phú về chủng loại như: lưới lê, lưới kéo, mành vó…. các loại ngư cụ là cơ sở xác định loại nghề cá ở Việt nam. Theo thống kê chưa đầy đủ Việt nam có hơn 20 loại nghề khác nhau, xếp theo các loại họ nghề chủ yếu sau: Họ lưới rê chiếm 34,4%, họ lưới kéo chiếm 26,2%, họ câu chiếm 13,4%, họ ngư cụ cố định ( chủ yếu là nghề lưới đáy, thường ở các cửa sông) chiếm 7,1%, họ mành vó chiếm 5,6%, họ lưới vây chiếm 4,3%, các nghề khác chiếm 9%. Họ lưới kéo chiếm tỷ trọng cao nhất ở các tỉnh Nam bộ (38,1%) trong đó Bến tre, Trà vinh , Sóc trăng chiếm tỷ trọng cao nhất là 47%;  Kiên giang chiếm 41,5%;  Bà Rịa – Vũng Tàu chiếm 38,5%. Điều này phù hợp với nguồn lợi của vùng biển Nam bộ vì trữ lượng cá đáy chiếm một tỷ trọng cao, khoảng 65% tổng trữ lượng của vùng. Họ lưới lê chiếm một tỷ trọng cao ở các tỉnh Bắc bộ chiếm 60%, Bắc Trung bộ 42% phù hợp với nguồn lợi ở Vịnh Bắc bộ cá nổi chiếm 61,3% trữ lượng của vùng. Tuy nhiên, tỷ lệ lưới đáy cao ở một số tỉnh là chưa phù hợp, gây tác động xấu đến bảo vệ nguồn lợi vì đánh bắt không có chọn lọc, bắt cả đàn cá chưa trưởng thành, thường hay vào vùng cửa sông kiếm ăn.

* Các dịch vụ của ngành

+ Dịch vụ nuôi trồng thuỷ sản: bao gồm hệ thống sản xuất giống thuỷ sản nước ngọt: số cơ sở sản xuất cá giống nhân tạo toàn quốc hiện có 350 cơ sở, cung cấp một số lượng ổn định hầu hết các loại cá nước ngọt truyền thống. Hàng năm, các cơ sở này cung cấp trên 7,6 tỷ con cá giống, kịp thời vụ cho nuôi của cả nước. Tuy nhiên, giá cá giống, đặc biệt là các loại cá đặc sản còn cao, chưa bảo đảm chất lượng giống đúng yêu cầu và chưa được kiểm soát chặt chẽ. Hệ thống sản xuất tôm giống (chủ yếu là tôm sú): mạng lưới sản xuất giống đã hình thành ở hầu hết các tỉnh ven biển. Cả Nước hiện có 2669 trại tôm giống, sản xuất khoảng 10 tỷ tôm giống P15, bước đầu đã đáp ứng được một phần nhu cầu giống. Tuy nhiên, các cơ sở chưa có đủ công nghệ hoàn chỉnh để sản xuất tôm giống sạch bệnh. Hệ thống sản xuất thức ăn : toàn Quốc hiện có 40 cơ sở sản xuất thức ăn công nghiệp cho nuôi tôm sú với tổng công suất 30.000 tấn/ năm. Thức ăn sản xuất, nhìn chung, chưa đáp ứng nhu cầu về số lượng và chất lượng, giá thành cao do chi phí đầu vào chưa hợp lý. Một số mô hình nuôi bán thâm cạnh ( nuôi tôm), thâm canh ( nuôi cá lồng) còn phải nhập thức ăn nước ngoài, gây lãng phí ngoại tệ.

+ Dịch vụ hậu cần khai thác thuỷ sản:

– Cơ khí đóng sửa tàu thuyền: hiện có 702 cơ sở với năng lực đóng mới 4000 chiếc/ năm các loại tàu vỏ gỗ từ 400 CV trở xuống và các loại tàu vở sắt từ 250 CV trở xuống; năng lực sửa chữa 8.000 chiếc/ năm. Công nghệ đóng mới tàu thuyền trên cả nước chủ yếu là đóng tàu vỏ gỗ, đóng mới vỏ sắt rất hạn chế, chỉ tập trung ở hai xí nghiệp là cơ khí Hạ Long và cơ khí Nhà Bè. Sự phân bổ các cơ sở trong cả nước theo vùng lãnh thổ là: Miền Bắc có 7 cơ sở, Bắc Trung bộ có 145 cơ sở, Nam Trung bộ có 385 cơ sở, Đông nam bộ có 95 cơ sở, Tây Nam bộ có 70 cơ sở.

– Cơ sở bến cảng cá: tính đến năm 2000 số bến cảng cá đã và đang

xây dựng có 70 cảng, trong đó 54 cảng thuộc vùng ven biển, 16 cảng trên tuyến đảo. Tổng chiều dài bến cảng là 4146 m. Số bến cảng cá đã đưa vào sử dụng là 48 cảng. Hệ thống hạ tầng dịch vụ như cung cấp nguyên liệu, nước đá bảo quản, nước sinh hoạt, dịch vụ sửa chữa tàu thuyền đều được xây dựng trên cảng. Một số cảng còn bố trí kho tàng bảo quản, nhà máy chế biến. Tuy nhiên, tổng thể hệ thống cảng cá chưa được hoàn thiện. Số cảng cá hiện có chủ yếu chỉ đảm bảo đáp ứng nhu cầu neo đậu của tàu thuyền, chưa tạo được các cụm cảng cá trung tâm cho từng vùng, đặc biệt chưa có cơ sở tránh, trú bão, các cơ sở cứu nạn cho tàu thuyền.

– Dịch vụ cung cấp nguyên vật liệu, thiết bị, hệ thống tiêu thụ sản phẩm: Cơ sở sản xuất lưới sợi, bao bì hiện có 4 xí nghiệp sản xuất với năng lực sản xuất lưới sợi 2000 tấn/ năm, 7400 tấn/ năm dịch vụ vật tư. Dịch vụ cung cấp nguyên liệu và nước đá bảo quản tuy chưa có hệ thống cung cấp với quy mô lớn nhưng năng lực phục vụ tương đối tốt. Riêng việc cung cấp phụ tùng máy tàu, dụng cụ hàng hải chưa được quản lý theo hệ thống. Hệ thống mua bán và tiêu thụ sản phẩm từ người sản xuất đến người tiêu dùng được chia theo ba hệ thống là:

. Hệ thống nhà máy chế biến xuất khẩu hiện có 260 nhà máy với công suất 1000 tấn/ ngày;

. Hệ thống nậu vựa đã được hình thành hầu khắp trên các tỉnh có nghề cá, quy mô và hình thức rất đa dạng và phong phú, đây là hệ thống chủ lực trên thương trường nghề cá, vừa thực hiện mua bán, chế biến và tiêu thụ;

. Hệ thống chợ cá và mạng lưới tiêu thụ trong dân là hệ thống có nhiều yếu kém chưa có tổ chức, hoạt động mạnh mún, chưa tạo hấp dẫn đối với người tiêu dùng.