Tính tất yếu khách quan về vai trò kinh tế của nhà nước trong nền kinh tế thị trường

Kinh tế thị trường với chủ nghĩa xã hội không chỉ là mộttrong những đại vấn đề, là điểm then chốt trong lí luận về chủ nghĩa xã hội mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa.ĐạI hội lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định chủ trương phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây là mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam . Quan đIểm này là kết qủa củamột quá trình đổi mới tư duy, vận dụng lý luận, tổng kết thực tiễn; là qúa trình tìm tòi, thử nghiểm trăn trở, đầu tranh tư tưởng – lý luận trong đảng và ngoài xã hội. Thực tiển đã khẳng định và chứng minh đây là một bước đột phá có tính sáng tạo và cách mạng trong tư duy lý luận của Đảng cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa xã hội.

Chúng ta biết, tư duy lý luận trước đây coi sản xuất hàng hoá và kinh tế thị trường là đối lập tuyệt đối với chủ nghĩa xã hội như “nước đối với lửa”, chúng không thể dung hợp. Theo tư duy đó, kinh tế thị trường đồng nhất với chủ nghĩa tư bản ; còn kinh tế kế hoạch hoá tập trung được đồng nhất với chủ nghĩa xã hội và tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội cũng được coi là bắt nguồntừ đó .

Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội trên thế giới mấy thập niên gần đây đã chứng minh tư duy đó không phù hợp với thực tế. Trong chủ nghĩa xã hội, vẫn tồn tại sản xuất hàng hoá, kinh tế thị trường, cả sản xuất, lưu thông phân phối đều phải thông qua thị trường, đều phải chịu sự tác đông của quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, tức những quy luật của kinh tế thị trường. Sai lầm của các nước xã hội chủ nghĩa trước đây là, trong một thời gian tương đối dài, đã phủ nhận kinh tế thị trường, thực hiện cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp.

Tại Việt Nam, cơ chế kế hoạc hoa tập trung bao cấp đã tồn tại tương đối dài, tư khi hoà bình lập ở miền bắc (1954) cho đến cuối những năm 90 của thế kỷ XX. Tình trạng do 3 nguyên nhân chủ yếu sau:

– Thứ nhất, do theo nhận thức lý luận cũ;
– Thứ hai, do ảnh hưởng của mô hình cũ về chủ nghĩa xã hội ở các nước xã hội chủ nghĩa;
– Thứ ba, do yêu cầu của thực tiễn kháng chiến chông ngoại xâm.

Phải nhấn mạnh là, cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp ở Việt Nam dã phát huy tác tích cực trong việc huy động sức người sức của cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Tuy nhiên,sau khi đất nước thống nhất (1975), sự tiếp tục tồn tại quá mức của cơ chế tập trung bao cấp đã trở thành cơ chế kìm hãm, cản trở việc phát triển của sản xuất,đời sống , đưa đất nước rơi vào khủng hoảng kinh tế –xã hội những năm sau đó. Đúng như V.I.Lê – Nin nói, ưu điểm của ngày hôm qua kéo dài quá mức đã trở thành khuyết hôm nay.

Mặc dù chịu sự tác động của cơ chế đó nhưng nhiều nhân tố mới không ngừng xuất hiện trong phong trào quần chúng trên các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp, phân phối lưu thông v.v… để tìm cách thoát khỏi sự kìm hãm. Những hiện tượng “ xé rào ” chính là sự thể quá trình trăn trở tìm tòi đó, thể hiện nhu cầu tất yếu của cuộc sống được Đảng ta đón nhận, sơ kết nhằm chuẩn bị cho sự đổi mới cơ chế quản lý kinh tế – xã hội.

Đại hội VI (1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng đường lối đỏi mới tư duy kinh tế, là một bước ngoặt cách mạng trong nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam . Đại hội VII (1991) và VIII (1996) của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đường lối đó và tiến những bước mới trong nhận thức về chủ nghĩa xã hội. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội được Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam thông qua khẳng định: “ Phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước ” . Văn kiện Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục nhấn mạnh : “ Sản xuất hàng hoá không đối lập với chủ nghĩa xã hội, mà là thành tựu phát triển của nền văn minh nhân loại, tồn tại khách quan, cần thiết cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và cả khi chủ ngiã xã hội được xây dựng”. Đến Đại hội I X của Đảng Cộng sản Việt Nam, việc đưa ra kháI niệm “ kinh tế thị trường định hướng xã họi chủ nghĩa ” đã đánh dấu một bước phát triển mới trong tư duy lý luận của Đảng. Nó thể hiện rõ ràng, dứt khoát của Đảng trong việc từ bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, trong việc thừa nhận chủ nghĩa xã hội có thể dung hợp với kinh tế thị trường, có thể sử dụng kinh tế thị trường làm phương tiện để xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là bước đi phù hợp với giai đoạn lịch sử mà đất nước hiện nay đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khác về bản chất giai cấp xã hội,về mục đích… với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, song cũng là chưa hoàn toàn kinh tế thị trường xã hội. “ Kinh tế thị trường địng hướng xã hội chủ nghĩa ” và “ Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ” là những khái niệm cùng bản chất nhưng khác nhau về cấp độ, trình độ.

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là ở một kiểu tổ chức nền kinh tế vừa dựa trên ngững nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trường vừa dựa trên những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội. Nó là một kiểu tổ chức kinh tế – xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng gắn với thị trường,được thực hiện thông qua thị trường dưới sự quản lý,của nhà nước Việt Nam. Vì vậy, kinh tế thị trường không chỉ là công nghệ, là kỉ thuật mà còn là quan hệ xã hội, không chỉ bao hàm yếu tố lực lượng sản xuất mà còn cả quan hệ sản xuất.Nó gồm nhiều hình thức sở hữu mà trong đó nó phụ thuộc vào chế độ sở hữu Nhà nước xã hội chủ nghĩa thống trị.

Điều đó cho thấy, không có kinh tế thị trường chung chung, thuần tuý, trừu tượng , tách khỏi các hình thái kinh tế – xã hội, tách khỏi chế độ xã hội. Trong các chế độ xã hội khác nhau, kinh tế thị trường mang tính chất xã hội khác nhau. Tác động tích cực và tiêu cực của nền kinh tế thị trường đến đâu còn phụ thuộc vào chế độ xã hội, vào đương lối của Đảng cầm quyền, vào chính sách và pháp luật của nhà nước

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có hai đặc điểm cơ bản :

Một là, đây là nền kinh tế thị trường mới bức đầu hình thành, còn sơ khai, còn ở trình độ thấp, các loại thị trường chưa hình thành đầy đủ dồng bộ.
Hai là, kinh tế thị trường mang tinh định hướng xã hội chủ nghĩa, nó khác với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, nó do Đảng cộng sản lãnh đạo và nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lý.
Điều cần nhấn mạnh là, sự lãnh đạo của đảng cộng sản và vai trò quản lý của nhà nước đối với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là tất yếu bởi vì:

– Đây là một đặc điểm bản chất kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được chi phối bởi bản của chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Không có Đảng cộng sản lãnh đạo và nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lý thì không thể có kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà đó chỉ là kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa.

– Kinh tế thị trường vốn có xu hướng tự phát tư bản chủ nghĩa. Chỉ có Đảng cộng sản lãnh đạo băng đường lối, chủ trương đúng đắn phù hợp và sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa băng chính sách, pháp luật, bằng các công cụ quản lý vĩ mô (tài chính, tín dụng, kế hoạch, quy hoạch…) mới hạn chế tính tự phát tư bản chủ nghĩa, đảm bảo được định hương xã hội chủ nghĩa cho sự phát triển của nền kinh tế đất nước, thực hiên được sự kết hợp giữa kế hoạch và thị trường, giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong mỗi bước phát triển.

– Kinh tế thị trường vốn có hai mặt : mặt thuận (tích cực) như thúc đẩy kinh tế tăng trưởng nhanh, chú trọng lợi ích và hiệu quả kinh tế … và mặt nghịch (tiêu cực) như thúc đẩy phân hoá giàu – nghèo, khuyến khích lối sống thực dụng vị kì , chạy theo đồng tiền, hạ thấp giá trị đạo đức …Mặt nghịch của nền kinh tế thị trường mâu thuẫn với bản chất của chủ nghiã xã hội. Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng cộng sản và quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa sẽ phát huy được mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trường.

– Đảng cộng sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa là những lực lượng lãnh đạo và quản lý xã hội . Nưỡng lực lượng này có khả năng nhận thức và vận dụng các quy luật kinh tế khách quan , chuyển hoá chúng thành đường lối,chính sách, pháp luật, kế hoạch …để tổ chức thực hiện, đưa vào cuộc sống, nâng cao dời sống của quần chúng nhân dân đông đảo nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh,xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Đảng cộng sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa là những thành tố cơ bản của hệ thống chính trị, của kiến trúc thượng tầng chính trị . tăng cường sự lãnh đạo của đảng và vai trò quản lý của nhà nước chính là tăng cường sự tác động của chính trị xã hội chủ nghĩa đối với kinh tế thị trường để thúc đẩy kinh tế thị trường phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa; ngược lạI, sự phát triển của kinh tế thị trường sẽ buộc Đảng phảI tự đổi mới, tự chỉnh đốn ,nhất là đổi mới phương thức lãnh đạo,còn nhà nước phảI đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động, qui luật của kinh tế thị trường .

Như vậy, trong quan niệm của Đảng cộng sản Việt Nam và thực tiễn “phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ” ở Việt Nam vừa qua đã phản ánh sinh động tư tưởng biện chứng rất quan trọng của V.I.Lê nin- tư tưởng về sự tự giác kết hợp các mặt đối lập biện chứng : chủ nghĩa xã hội và kinh tế thị trường, những mặt đối lập tưởng chừng không thể kết hợp được như “ đất với trời ” ,như “ nước với lửa” ,như người cộng sản với người buôn xỉ.Vấn đề còn lại là ở chỗ, kết hợp như thế nào để tạo ra những “âm thanh du dương êm tai ” chứ không phải những điệu nhạc chối tai ” ,như V.I.Lê nin từng ví von một cách hình ảnh. Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhân tố có ý nghĩa quyết định của sự kết hợp đó.

Thực chất của quá trình đổi mới kinh tế vừa qua ơ Việt Nam chính là thừa nhận sự tồn tại khách quan của quan hệ hàng hoá- tiền tệ và cơ chế thị trường dựa trên tư duy, lý luận mới về quan hệ giữa kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội .Theo đó, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế cũng có sự thay đổi căn bản. Đó là quá trình chuyển nhà nước từ độc quyền sang quan hệ mới giữa Nhà nước và thị trường ( “ bàn tay hữu hình ” – “ bàn tay vô hình ” ),giữa Nhà nước và doanh nghiệp, giữa Nhà nước và nhân dân trong các hoạt động của toàn bộ nền kinh tế.Nếu trước đây Nhà nước là chủ thể của chế độ sở hữu, thì hiện nay đang giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống đa sở hữu, nếu trước đây là trực tiếp sản xuất kinh doanh thì hiện nay là thiết kế “ luật chơi ” ,hỗ trợ và tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất kinh doanh, và nếu trứơc đây thực hiện kế hoạch hoá trực tiếp thì hiện nay chuyển sang điều tiết bằng hệ thống công cụ quản lý kinh tế vĩ mô.Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ,chức năng cơ bản của

Nhà nước về kinh tế bao gồm :
-Định hướng phát triển nền kinh tế thông qua chiến lược, chính sách, kế hoạch, quy hoạch và quản lý vĩ mô.
-Phát triển tất cả các thành phần kinh tế trên cơ sở đa dạng hoá các quan hệ sơ hữu,lấy kinh tế nhà nước làm chủ đạo; thực hiện chế độ phân phối lợi ích một cách hợp lý thông qua việc sữ dụng các công cụ quản lý kinh tế (ngân sách, thuế,tín dụng…), tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho nền kinh tế .
-Tạo lập môi trường pháp lý lành mạnh về kinh tế để phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các chủ thể kinh tế hoạt động bình đẳng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.
-Thực hiện tốt chức năng kiểm tra, kiểm soát các hoạt động kinh tế theo đúng pháp luật và chính sách. Nghiêm trị các tệ nạn buôn lậu, trốn thuế, tham nhũng, quan liêu, sách nhiễu phiền hà