Vì sao phải phát triển nguồn lực con người trong quá trình CNH-HĐH đất nước?

Trong điều kiện cuộc cách mạng KH-CN hiện đại đang diễn ra như vũ bão, CNH, HĐH được coi là phương thức cơ bản, con đường tất yếu để cải biến một xã hội nông nghiệp lạc hậu thành một xã hội công nghiệp văn minh. CNH, HĐH là quá trình tạo ra những biến đổi về chất trong toàn bộ các hoạt động của đời sống xã hội, trước hết là hoạt động sản xuất vật chất. Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII (1994) đã thông qua đường lối CNH, HĐH đất nước, trong đó Đảng ta xác định:

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học-công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao [16, tr.65].

Quan điểm này, về cơ bản, đã phản ánh được phạm vi rộng lớn, lâu dài, phức tạp cũng như chỉ ra cốt lõi của quá trình CNH, HĐH ở nước ta là cải biến lao động thủ công, lạc hậu thành lao động sử dụng kỹ thuật tiên tiến, hiện đại để đạt tới năng suất lao động xã hội cao. Trên cơ sở quan điểm này, Đảng ta chỉ rõ, sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta hiện nay là một cuộc cách mạng toàn diện và sâu sắc trong tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế-xã hội, nhằm mục tiêu:

Xây dựng nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất – kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thần cao, quốc phòng, an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh [17, tr.80].

Như vậy, đặc điểm của quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam là hướng tới mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chính điều này đã quy định sự khác biệt cả về nội dung, hình thức, quy mô, cách thức tiến hành CNH, HĐH ở nước ta so với nhiều nước tư bản chủ nghĩa đã tiến hành trước đây. Sự khác biệt này đã làm nên đặc trưng của CNH, HĐH ở nước ta, đồng thời tự nó cũng đặt ra những yêu cầu khách quan về số lượng và chất lượng đối với NLCN Việt Nam – nhân tố quyết định thành công sự nghiệp CNH, HĐH đất nước.

Trong mối quan hệ tác động qua lại với quá trình CNH, HĐH, NLCN luôn giữ vị trí, vai trò quyết định. Mặt khác, NLCN cũng không ngừng biến đổi, phát triển dưới tác động của quá trình CNH, HĐH đất nước. Phát triển NLCN Việt Nam là một yêu cầu khách quan trong quá trình CNH, HĐH.

Thứ nhất, con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Đảng ta đã khẳng định: đẩy mạnh CNH, HĐH nhằm hướng tới mục tiêu “tăng trưởng kinh tế đi liền với phát triển văn hóa, từng bước cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội” [19, tr.89]. Như vậy, trong quá trình phát triển đất nước theo định hướng XHCN, CNH, HĐH là phương tiện, phương thức để đạt đến mục tiêu cao cả, đó là vì cuộc sống hạnh phúc ngày càng tốt đẹp của con người, vì sự giải phóng và phát triển toàn diện của con người.

Trong sự nghiệp đổi mới và thực hiện CNH, HĐH đất nước, quan niệm coi con người là “vừa là mục tiêu,vừa là động lực” của sự phát triển kinh tế-xã hội đã trở thành quan niệm phổ biến. Phát triển NLCN được coi là một bộ phận quan trọng hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Bởi vì, con người là động lực cơ bản của sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta hiện nay.

Động lực của sự nghiệp CNH, HĐH được hiểu là những gì thúc đẩy quá trình này vận động và phát triển. Khi nói con người là động lực của quá trình CNH, HĐH là chủ yếu nói đến sức mạnh, năng lực sáng tạo to lớn của con người trong việc thực hiện CNH, HĐH và thúc đẩy quá trình này phát triển.

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa sẽ không thể thành công nếu thiếu vai trò động lực của con người. Chính con người với tri thức, trí tuệ, có khả năng hoạch định chiến lược, đề ra mục tiêu, lựa chọn phương thức tiến hành CNH, HĐH cho phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của mình. Con người còn sáng tạo ra những thành tựu KH-CN hiện đại và ứng dụng chúng vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sản xuất vật chất, quản lý kinh tế, xã hội. Trong quá trình CNH, HĐH, những giải pháp do con người đề ra cho phép điều chỉnh và giải quyết các mâu thuẫn phát sinh, cũng như dự báo những nguy cơ, hậu quả có thể xảy ra và khuynh hướng phát triển trong tương lai để từ đó thúc đẩy quá trình CNH, HĐH tiến lên.

Bài học kinh nghiệm rút ra từ những thành công trong quá trình phát triển của Nhật Bản và các nước công nghiệp mới (NICs) ở châu Á cho thấy, người ta không chỉ chú trọng ứng dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới hoặc đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, mà vấn đề then chốt hơn cả là biết khơi dậy và phát huy năng lực trí tuệ và sức sáng tạo to lớn của con người. Trong xu thế toàn cầu hóa và mở rộng giao lưu quốc tế như hiện nay, các quốc gia có thể khắc phục sự yếu kém về kỹ thuật, công nghệ thông qua con đường chuyển giao, nhập khẩu. Nhưng người ta không thể nhập khẩu hay vay mượn được khả năng sáng tạo của con người. Vì thế, có thể khẳng định rằng, năng lực sáng tạo nói riêng và chất lượng NLCN nói chung là yếu tố nội sinh, là động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển xã hội, đưa sự nghiệp CNH, HĐH đến thành công.

Nếu con người là động lực, là phương tiện để tiến hành CNH, HĐH, thì những thành quả do CNH, HĐH tạo ra phải nhằm phục vụ cho nhu cầu con người. Nói cách khác, con người có quyền thụ hưởng những thành quả do chính tài năng và sức sáng tạo của mình tạo ra. Vì vậy, phát triển NLCN phải nhằm tạo mọi điều kiện thuận lợi để con người được thụ hưởng những thành quả của mỗi bước CNH, HĐH. Nghĩa là con người có được đời sống vật chất và tinh thần ngày càng cao, môi trường và điều kiện làm việc thuận lợi, có điều kiện học tập, lao động sáng tạo và cống hiến tài năng cho sự phát triển của xã hội và hạnh phúc của con người.

Thứ hai, con người vừa là chủ thể vừa là sản phẩm của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Giữa CNH, HĐH và phát triển NLCN có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ nhau, trong đó NLCN luôn giữ vị trí, vai trò quyết định trình độ, tốc độ phát triển của tiến trình CNH, HĐH. Đến lượt mình, NLCN cũng không ngừng biến đổi và phát triển dưới tác động của quá trình CNH, HĐH. Nói cách khác, CNH, HĐH đặt ra yêu cầu khách quan đối với việc phát triển NLCN ở trình độ ngày càng cao, bởi vì con người vừa là sản phẩm của tự nhiên, của xã hội vừa là chủ thể cải biến tự nhiên và xã hội, đồng thời, là chủ thể của các quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Thông qua hoạt động thực tiễn, con người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tiến trình phát triển và sáng tạo ra lịch sử của mình.

Xét dưới gốc độ kinh tế, xã hội hay kỹ thuật, công nghệ, yếu tố con người vẫn luôn là chủ thể của quá trình CNH, HĐH. Từ thực tế cho thấy, quá trình CNH, HĐH sẽ không thể thành công nếu thiếu NLCN với số lượng và chất lượng ngày càng cao, cơ cấu hợp lý. Bởi vì, chính con người là lực lượng duy nhất có khả năng phát hiện, xác định mục tiêu, nội dung, hình thức, bước đi và những giải pháp thích hợp để tiến hành CNH, HĐH. Từ thực tiễn của các nước đi trước cũng như ở nước ta đã cho thấy, quá trình CNH, HĐH diễn ra với tốc độ nhanh hay chậm, đạt hiệu quả cao hay thấp là do sự quy định của nhiều yếu tố, trong đó, trước hết và chủ yếu tuỳ thuộc vào năng lực của con người, vào chất lượng của NLCN. Vì vậy, phát triển NLCN trở thành yếu tố quan trọng nhất có tính chất quyết định đối với sự thành bại của sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta hiện nay.

Trong khi nhấn mạnh vai trò và sự tác động có tính chất quyết định của phát triển NLCN đối với tiến trình CNH, HĐH, cần khẳng định rằng CNH, HĐH cũng tác động trở lại đối với mục tiêu phát triển NLCN.

Thực tế cho thấy, mặc dù nước ta hiện nay không còn là một nước thuần nông, nhưng có lẽ còn khá xa so với những tiêu chí, đặc trưng của một xã hội công nghiệp hiện đại. Trong điều kiện ấy con người Việt Nam còn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi tư duy, thói quen của người sản xuất nhỏ tiểu nông. Vì thế, tiến hành CNH, HĐH là tiền đề, điều kiện vật chất cần thiết để từng bước cải biến nếp nghĩ, cách làm vốn còn mang nặng dấu ấn tiểu nông, sản xuất nhỏ của một bộ phận đáng kể trong lực lượng lao động xã hội. Chính sự hình thành và phát triển của các yếu tố hiện đại trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, trước hết là trong sản xuất do đẩy mạnh CNH, HĐH, sẽ tạo nên một cuộc cách mạng đối với lực lượng lao động xã hội. Hơn nữa, trong mỗi giai đoạn cũng như trong suốt tiến trình, CNH, HĐH vừa tạo ra điều kiện và cơ hội phát triển, vừa đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với người lao động, trước hết là ở trình độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng lao động công nghiệp hiện đại. Điều này thể hiện ở chỗ, quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH sẽ tạo ra những điều kiện, cơ hội thuận lợi cho người lao động được tiếp cận với những dịch vụ xã hội ngày càng đầy đủ và hoàn thiện như giáo dục, đào tạo, chăm sóc sức khỏe, nâng cao mức sống… đồng thời, CNH, HĐH lại đặt ra những yêu cầu mới về phương thức lao động, kỹ năng lao động, buộc người lao động phải thường xuyên, không ngừng học tập, bồi dưỡng cả về trình độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật, nhân cách đạo đức, năng lực sáng tạo và khả năng thích nghi với những điều kiện lao động mới. Như vậy, CNH, HĐH tạo ra môi trường mà ở đó con người được phát triển toàn diện, thể hiện năng lực sáng tạo cũng như khẳng định vai trò quyết định sự phát triển kinh tế-xã hội của mình.

Thứ ba, phát triển NLCN là vấn đề chiến lược hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta nhằm thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH đất nước

Trong lịch sử dân tộc, nhất là trong cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, ông cha ta luôn thực hiện phương châm “lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều”. Sức mạnh của Việt Nam là con người, do đó khâu then chốt là phải biết phát huy trí tuệ con người. Chính tài năng trí tuệ, sự thông minh và sức sáng tạo to lớn của con người Việt Nam đã làm nên những thắng lợi vẻ vang trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, ngày nay là trong sự nghiệp đổi mới. Vì vậy, ngay khi khởi xướng công cuộc đổi mới, Đảng ta đã nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của nhân tố con người và xác định: “Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế-xã hội”. Ngày nay, để đẩy mạnh CNH, HĐH, đi vào kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam càng phải đi lên chủ yếu bằng con đường phát triển NLCN, bằng trí tuệ của con người Việt Nam.

Trên cơ sở nhận thức rõ vai trò có ý nghĩa quyết định của NLCN và tiềm năng to lớn của con người Việt Nam, tại các kỳ Đại hội VIII, IX và các Hội nghị Trung ương, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhiều lần khẳng định: “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là sự nghiệp của toàn dân” [17, tr.85], “Nâng cao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực to lớn của con người Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [17, tr.21]. Tổng kết thực tiễn 15 năm đổi mới và nghiên cứu lý luận, một lần nữa trong Nghị quyết Đại hội IX, Đảng ta khẳng định: “Con người và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [19, tr.201]. Vì vậy, “Phát triển mạnh nguồn lực con người Việt Nam với yêu cầu ngày càng cao” [19, tr.165] là vấn đề có tính chiến lược trong công cuộc đổi mới và là yêu cầu cấp bách của sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta hiện nay.

Thực hiện vai trò chủ thể, động lực của quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH theo định hướng XHCN, NLCN nước ta phải đủ về số lượng, hợp lý về cơ cấu, đảm bảo về chất lượng. Muốn vậy, phát triển NLCN phải được xác định là vấn đề chiến lược và tập trung mọi nguồn lực để đầu tư mạnh vào “vốn con người”. Phải xem đây là bước chuẩn bị quan trọng và là khâu đột phá để thực hiện thắng lợi các mục tiêu kinh tế-xã hội và thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Như vậy, phát triển NLCN là vấn đề có tính chiến lược, điều đó không chỉ xác định trên phạm vi cả nước mà phải được nhận thức và chủ động thực hiện ở từng địa phương, đơn vị cụ thể. Đối với Bến Tre, để xây dựng chiến lược phát triển NLCN phù hợp, nhằm đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh CNH, HĐH của tỉnh trong những năm tới, trước hết cần phải xác định rõ đặc điểm của CNH, HĐH cũng như chỉ ra những yêu cầu cơ bản về phát triển NLCN ở tỉnh Bến Tre hiện nay.