Xu hướng phát triển thị trường điện năng Việt Nam

Nhìn chung, phát triển thị trường điện tiếp tục có sự tương quan chặt chẽ với phát triển kinh tế – xã hội cho đến giai đoạn 2030 – 2035, thời điểm trước khi Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình cao. Các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường có mối quan hệ gắn liền với gia tăng tiêu thụ năng lượng, đặc biệt là điện năng. Tăng trưởng kinh tế càng nhanh đòi hỏi năng lượng sử dụng càng lớn. Ngược lại, khi tiêu thụ năng lượng trong các thành phần kinh tế tăng lên cho thấy quy mô và tiềm lực của nền kinh tế ngày càng phát triển, sản xuất hàng hóa và dịch vụ tăng lên, … làm cho giá trị gia tăng của nền kinh tế tăng lên thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó, các chỉ số phát triển xã hội và môi trường cũng có mối liên hệ nhất định tới nhu cầu năng lượng. Sự nâng cao mức sống của người dân, sự phát triển dân số, lao động hay sự phát thải khí nhà kính…đều có sự liên quan đến tiêu thụ năng lượng.

Thứ nhất, nhu cầu điện khu vực thương mại, tiêu dùng – dân cư sẽ duy trì mức tăng mạnh do tăng trưởng thu nhập hộ gia đình và đô thị hóa. Trong giai đoạn tới, với kỳ vọng tăng trưởng GDP bình quân từ 6%/năm, dự báo sẽ có thêm nhiều hộ gia đình được nâng cao thu nhập và tương ứng là gia tăng chi tiêu cho nhu cầu điện năng. Một xu hướng chủ yếu nữa sẽ tác động đáng kể đến nhu cầu điện khu vực tiêu dùng – dân cư là quá trình đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ. Theo dự báo, đến thời điểm sau 2030, mức độ đô thị hóa ở các nước đang phát triển sẽ đạt mức 60-65%, từ mức độ 30-35% vào giai đoạn 2015. Nhiều hộ gia đình có mức thu nhập trung bình và nhiều người dân sinh sống tại các đô thị sẽ tạo ra sự tăng trưởng lớn cho nhu cầu điện ở khu vực này. Sự tăng trưởng nhu cầu này có liên hệ chặt chẽ với mục đích sử dụng điện để đáp ứng nhiều nhu cầu, tiện nghi bao gồm các nhu cầu mới dành cho các dịch vụ tại gia đình như điều hòa không khí, các thiết bị gia dụng hay nguồn điện năng gia tăng phục vụ cho các hoạt động sản xuất các sản phẩm tiêu dùng. Theo xu hướng hiện đại, không chỉ có thu nhập cao hơn, các gia đình trong tương lai cũng có xu hướng nhỏ hơn và ít thành viên hơn, đồng nghĩa với việc tạo ra thêm nhiều nhu cầu điện năng để đáp ứng cho các gia đình này. Trong khu vực thương mại – dịch vụ, với sự phát triển của các hoạt động bán lẻ, dịch vụ y tế, giáo dục có chất lượng cao hơn khi thu nhập người dân tốt hơn, sẽ là các khu vực tiêu thụ nhiều điện năng hơn. Khi sự thịnh vượng gia tăng cùng với quá trình đô thị hoá, sẽ xuất hiện thêm nhiều các công trình, tòa nhà thương mại, và tất cả các tòa nhà này sẽ yêu cầu năng lượng nói chung và điện năng nói riêng. Dự báo của IEA cho thấy, nhu cầu năng lượng cho các hộ tiêu thụ thương mại dự kiến sẽ tăng gấp đôi mức hiện nay tại các nước đang phát triển, trong đó tăng trưởng nhu cầu điện năng là trên 150%.

Thứ hai, tăng trưởng nhu cầu điện lĩnh vực công nghiệp sẽ bền vững hơn nhờ hiệu quả năng lượng được nâng cao trong các quá trình sản xuất và đổi mới công nghệ. Xu hướng chung của các quá trình công nghiệp trong tương lai sẽ là sản xuất nhiều hơn, năng suất cao hơn nhưng tiêu thụ ít tài nguyên hơn. Đây cũng sẽ là xu hướng chủ đạo đối với tiêu thụ điện năng trong quá các trình công nghiệp, thể hiện qua chỉ số cường độ năng lượng. Đây là chỉ số đo lường lượng năng lượng sử dụng trên một đơn vị giá trị gia tăng trong nền kinh tế hoặc một lĩnh vực cụ thể. Đối với lĩnh vực công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp tiêu thụ nhiều điện năng như ngành thép, Hiệp hội Thép Thế giới cho biết các hãng thép ngày nay có thể sản xuất chỉ với 40% năng lượng tiêu thụ so với mức sản xuất của ngành này trong những năm 1960 cho một tấn thép nguyên liệu. Theo báo cáo của Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA), cường độ năng lượng trong ngành xi măng sẽ giảm 0.5% mỗi năm thông qua các giải pháp tối ưu hóa hoặc nâng cấp dây chuyền, quy trình sản xuất.

Thứ ba, thị trường điện vận hành hiệu quả hơn với cơ chế cạnh tranh được cải thiện và quá trình nới lỏng điều tiết của Nhà nước. Với lộ trình đã được ban hành và các nền tảng giao dịch được triển khai xây dựng và hoàn thiện, giai đoạn sau 2020 đến 2030, Việt Nam sẽ cơ bản chuyển sang cấp độ thị trường điện cạnh tranh hoàn toàn, đồng nghĩa với việc tự do hóa ở khâu sản xuất, bán buôn và bán lẻ điện. Cùng với sự tăng trưởng bền vững của nhu cầu và đáp ứng của nguồn cung, sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế và khâu sản xuất và cung ứng điện, vận hành của thị trường điện tự do sẽ có xu hướng tiệm cận mức độ hiệu quả, tại đó, các tín hiệu thị trường mà cơ bản và quan trọng nhất là giá điện sẽ phản ánh đầy đủ cân bằng cung cầu, chi phí sản xuất, cung ứng… Trong thị trường này, người tiêu dùng điện sẽ có nhiều lựa chọn với dịch vụ điện năng được cung cấp với chất lượng cao hơn, tin cậy hơn và minh bạch hơn. Sự vận hành hiệu quả hơn của thị trường điện còn thể hiện ở khía cạnh: sẽ có sự tham gia mạnh mẽ hơn và đa dạng hơn của các nhà đầu tư, nhà phát triển sản xuất điện từ khu vực tư nhân và các DN ngoài EVN. Dự báo trong Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia 2016 – 2020 – 2030 cho thấy thị phần thị trường sản xuất cung ứng điện của EVN sẽ có xu hướng giảm, từ mức xấp xỉ 66% hiện nay xuống còn 49% năm 2020 và 30% năm 2030.

Thứ tư, gia tăng phát thải khí nhà kính do các hoạt động sản xuất và tiêu thụ điện năng, đặc biệt là phát triển nhiệt điện than Nhu cầu điện năng tại Việt Nam tiếp tục tăng trưởng song song với quá trình gia tăng tỉ trọng của các nguồn nhiên liệu hóa thạch như than, khí phục vụ cho sản xuất điện sẽ làm tăng phát thải khí nhà kính – tác nhân của quá trình biến đổi khí hậu và nóng lên toàn cầu. Theo dự báo, số lượng các nhà máy nhiệt điện than sẽ tăng lên thành 52 nhà máy đạt 55GW công suất lắp đặt, chiếm 42,7% công suất của toàn bộ nguồn cung điện năng cho thị trường.